Tuesday, 23 November 2021


"https://wikileaks.org/plusd/cables/08ASMARA543_a.html? Classified By: Ambassador Ronald K. McMullen for reason 1.4(d) 1. (C) Summary: Isaias is an austere and narcissistic dictator whose political ballast derives from Maoist ideology fine-tuned during Eritrea's 30-year war for independence. He is paranoid and believes Ethiopian PM Meles tried to kill him and that the United States will attempt to assassinate him. He is not notably nepotistic and has not favored his ancestral village or immediate family. This message includes some biographic tidbits offered as an addendum to USG bio information on foreign government leaders. End Summary. 2. (C) Aiming for 112: Isaias, 62, told a visiting German parliamentarian in late 2008 that he is healthy and expects to live another 40 or 50 years. He said he hopes to serve his country as long as he is able. In a May 2008 television interview, Isaias said Eritrea might hold elections "in three or four decades." 3. (S/NF) An Alleged Ethiopian Assassination Attempt: Isaias and Meles, brothers in arms during the 1980s, are now blood enemies. Why? In 1996, while returning from a vacation in Kenya, Isaias, his family, and his inner entourage stopped in Addis, where Meles offered to fly them back to Asmara in one of his aircraft. Isaias accepted the offer; en route the aircraft caught fire, but managed to turn back and land safely in Addis. According to someone who was on the aircraft, an infuriatdIsaias accuse eles to his face of trying to kill him and his family. Isaias has not trusted Meles since, according to this source. 4. (S) Fears of an American Assassination Attempt: Isaias thinks the United States will attempt to kill him by missile strike on his residence in the city of Massawa, according to late 2007 information from the Force Commander of UNMEE. 5. (C) Holier Than Thou: Isaias has berated the Chinese ambassador in Asmara for China's embrace of market capitalism. Isaias was sent to China by the Eritrean Liberation Front for political commissar training in the 1960s, where, according to the Chinese ambassador, "he learned all the wrong things." Isaias was turned off by the cult of personality surrounding Mao, but apparently internalized Maoist ideology. 6. (C) Fluent in Arabic: Asmara-based Arab ambassadors are impressed by Isaias' fluency in Arabic. There is some debate about where he learned it, but all agree he is a comfortable and capable Arabic speaker. 7. (C) Talented Speechwriter: In mid-2008, after Isaias delivered an impressive address in English to a gathering of ministerial-level representatives on the subject of Darfur, Yemane Ghebremeskel, the director of the office of the president, said Isaias had written the speech himself. 8. (C) Hot Temper: At a January 2008 dinner he hosted for a codel and embassy officials, Isaias became involved in a heated discussion with his Amcit legal advisor about some tomato seedlings the legal advisor provided to Isaias' wife. Isaias complained that despite tender care by his wife, the plants produced only tiny tomatoes. When the legal advisor explained that they were cherry tomatoes and were supposed to be small, Isaias lost his temper and stormed out of the venue, much to the surprise of everyone, including his security detail. 9. (C) Holds a Grudge: A senior party official said Isaias and Djibouti President Guelleh had (g(eed during a 'u'e 2008 telephone conversation to try to resolve at the presidential level issues related to the June border clash. According this senior Eritrean official, Isaias was livid when Guelleh supposedly shortly thereafter lambasted Eritrean aggression in a media interview. Isaias reportedly felt personally betrayed by President Guelleh, and has been obstinate about resolving the Djibouti-Eritrea border dispute ever since. 10. (C) Thin Skinned: Isaias asked to be named the patron of the World Bank-funded Cultural Assets Rehabilitation Project (CARP). When individuals involved with CARP published the book "Asmara: Africa's Secret Modernist City," it failed to include a note of thanks to CARP's patron. Isaias was miffed and shut down CARP. 11. (C) Good Op-Sec: Isaias has an aversion to talking on the telephone and frequently sleeps in different locations to foil a coup or assassination attempt. During the winter months he spends most of his time in Massawa rather than in Asmara. When dining in restaurants, Isaias will often switch plates with a subordinate, apparently to avoid being poisoned, according to the Qatari ambassador. 12. (C) The Early Years of Little Beer Pot: Isaias' father, Afwerki, comes from the village of Tselot, which is perched on the lip of a 7,000' escarpment four miles southeast of Asmara. When Isaias was a boy Afwerki reportedly spent much of his time in Tigray, where he owned a coffee farm that was later nationalized by the Derg. With Afwerki largely absent, Isaias lived with his mother (rumored to have family roots in Tigray) in a working class neighborhood in eastern Asmara near the train depot and the Lutheran church. Isaias' mother made and sold a traditional beer called sewa. By some accounts, Isaias was nicknamed the Tigrinya equivalent of "Beer Pot," after the ceramic jug from which sewa is dispensed.Q Qoday he is a QeQvy whisky drinker, but perhaps as a youth his nickname referred as much to his habits as to his mother's business. 13. (C) No Pork for His Ancestral Village: In November 2008 emboffs visited Tselot and saw no indication that the village has received any special favor from Isaias. Like most Eritrean villages, it has electricity but no running water or sewer system. Gaunt cattle and untended donkeys roam the village. Their droppings are quickly gathered and formed into oval patties, which are then stuck on rock walls, dried, and used as fuel for cooking. Afwerki is said to be buried in the village cemetery, but emboffs could not locate his grave. Isaias' immediate family is rarely featured in the state-run media and keeps a low profile. Although his portrait adorns many shops in Asmara, there is no cult of personality in Eritrea. Isaias often appears in the media clad casually in slacks, jacket, open-necked shirt, and sandals or loafers. He rarely travels in a motorcade. 14. (C) Hard-hearted: When a visiting U.S. movie star in early 2008 raised the plight of two Embassy Asmara FSNs who have been imprisoned without charge since 2001, Isaias glared stonily at her and replied, "Would you like me to hold a trial and then hang them?" MCMULLEN

Friday, 12 November 2021

Ethiopia & Eritrea Peace Treaty of 2018 and End of UN-Sanctions Documentation

Ethiopia ; Eritrea Peace Treaty of 2018 and End of UN-Sanctions Documentation Compiled by Hans-Ulrich Stauffe https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_1869.pdf

Sunday, 31 October 2021


DIPLOMACY, THE ERITREA-ETHIOPIA PEACE DEAL AND ITS IMPLICATIONS Author(s): Michael ASIEDU Global Political Trends Center https://www.jstor.org/stable/pdf/resrep19344.pdf


Scenarios for Post-Isaias Eritrea International Crisis Group https://www.jstor.org/stable/pdf/resrep31952.8.pdf

Eritrea: Report Subtitle: Scenarios for Future Transition ICG 2013

Eritrea:Report Subtitle: Scenarios for Future Transition International Crisis Group Published by: International Crisis Group (2013)

Eritrea: Ending the Exodus? 2014

Eritrea: Ending the Exodus? Author(s): International Crisis Group International Crisis Group (2014) href="https://www.jstor.org/stable/pdf/resrep32092.pdf?

Saturday, 2 October 2021

ሐጺር ታሪኽ መቦቀል ትውልዲ ኤርትራ Origin of the Eritrean people by compiled by Conti Rossini

 ሐጺር ታሪኽ መቦቀል ትውልዲ ኤርትራ

Translated from "Proverbi tradizioni e canzoni tigrine by Conti Rossini"

Proverbs, traditions and Tigrinya songs 



Thanks to Abba Kibrom Tseggai for sharing

Sunday, 16 May 2021

Eritrea-Ethiopia Boundary Commission FINDINGS April 2002


Eritrea-Ethiopia Boundary Commission FINDINGS April 2002

English Version:  Cases | PCA-CPA

 Republic of Ethiopia and the State of Eritrea. On 12 December 2000, the Governments of Ethiopia and Eritrea concluded the Algiers Agreement which terminated military hostilities and provided, inter alia, for the establishment of the Boundary Commission. The Boundary Commission was mandated to delimit and demarcate the colonial treaty border based on pertinent colonial treaties (1900, 1902 and 1908) and applicable international law.

The Boundary Commission was seated in The Hague with the Permanent Court of Arbitration serving as registry and the UN Cartographic Section providing technical support. The Chief of the UN Cartographic Section was appointed as the Boundary Commission's Secretary. As provided in the Algiers Agreement, the Secretary reviewed the claims and evidence of the Parties and identified the portions of the border which were not in dispute.

In Article 4(1) of the Algiers Agreement, the Parties reaffirm the principle of respect for the borders existing at independence as espoused by the OAU Summit in Cairo in 1964 (principle of uti possidetis). In its delimitation decision, the Boundary Commission had regard to this principle and also to the role of subsequent conduct of the Parties, including inter alia activities on the ground tending to show the exercise of sovereign authority (effectivités). The colonial treaties of 1900, 1902 and 1908 related, respectively, to the central, western, and eastern sectors of the boundary. In each of these sectors, the Boundary Commission determined the boundary by reference to the pertinent colonial treaty as modified, where relevant, by the subsequent conduct of the Parties. The Boundary Commission set out its description of the boundary as so determined in a unanimous decision dated April 13, 2002. 

The second part of the Boundary Commission's mandate was to demarcate the boundary. Upon the issuance of the delimitation decision, the Parties announced their full acceptance of the decision and called upon the Boundary Commission to conduct an expeditious demarcation. The Boundary Commission issued Demarcation Directions on July 8, 2002 and established field offices in Asmara, Addis Ababa and Adigrat. Between March and August 2003 the Boundary Commission completed part of the demarcation in the eastern sector. When the Boundary Commission attempted to commence demarcation in the central and western sectors, an impasse arose between the Parties after Ethopia called into question certain parts of the delimitation decision.

Having been unable to continue with the demarcation, the Boundary Commission held a meeting with the Parties in March 2006, with a view to enabling the resumption of demarcation activities, but without success. The UN Security Council was seized of the situation and requested that the Parties comply with their obligations under the Algiers Agreement. Following further unsuccessful attempts to meet with the Parties, the Boundary Commission met in private session at The Hague on November 20, 2006. On November 27, 2006 the Boundary Commission issued a Statement on an alternative approach of identifying the location of points for the emplacement of pillars by the use of image processing and terrain modeling techniques. The Statement provided inter alia that if by the end of November 2007 the Parties had not reached agreement on the emplacement of pillars,  the boundary would automatically stand as demarcated by the boundary points listed in the annex to the Statement. Following a meeting with the Parties held on September 6 and 7, 2007 which did not yield any agreement, the Boundary Commission determined, on November 30, 2007, that the pillar locations identified in the annex to the Statement became binding on the Parties. 

Eritrea-Ethiopia Claims Commission Findings August 2009


Permanent Court of Arbitration Eritrea-Ethiopia Claims Commission

English Version: Cases | PCA-CPA

Following the breakout of armed conflict between the Federal Democratic Republic of Ethiopia (“Ethiopia”) and the State of Eritrea (“Eritrea”) in May 1998, the governments of Ethiopia and Eritrea “permanently terminate[d] military hostilities between themselves” pursuant to an agreement signed in Algiers on 12 December 2000 (the “Algiers Agreement”).

Two commissions were established under the Algiers Agreement. Article 4 provided for the establishment of a Boundary Commission and Article 5 provided for the establishment of a Claims Commission.

The Claims Commission was established to “decide through binding arbitration all claims for loss, damage or injury by one Government against the other” related to the armed conflict and resulting from “violations of international humanitarian law, including the 1949 Geneva Conventions, or other violations of international law.” The Parties were entitled to submit claims on their own behalf and on behalf of their nationals (including both natural and legal persons), or in appropriate circumstances, persons of Ethiopian or Eritrean origin who were not nationals.

The Commission was seated in The Hague with the Permanent Court of Arbitration serving as registry.

Between July 2001 and August 2001, the Commission held hearings on significant questions related to jurisdiction, procedure and possible remedies. The Commission addressed these issues in Decisions 1-5, issued in August 2001.

In October 2001, the Commission adopted its Rules of Procedure following consultation with the Parties. These rules were based on the Permanent Court of Arbitration Optional Rules for Arbitration Disputes Between Two States.

The Parties filed their claims by 12 December 2001, addressing matters including the conduct of military operations in the front zones, treatment of prisoners of war, treatment of civilians and their property, diplomatic immunities and the economic impact of certain government actions during the conflict.

The Commission decided to bifurcate proceedings, dealing first with issues of liability and reserving the determination of damages for a later stage. The Commission heard: the prisoner of war claims in December 2002; the Central Front claims in November 2003; the Home Front claims in March 2004; and the remaining liability claims in April 2005. The Commission held two rounds of hearings on damages in April 2007 and May 2008.

In total, the Commission delivered 15 partial and final awards on liability and concluded its work on 17 August 2009, when it delivered its final awards on damages.

Tuesday, 16 March 2021

جبهة التحرير الارترية نحروها أم أنتحرت ?Was the ELF killed or committed suicide

 جبهة التحرير الارترية نحروها أم أنتحرت   Was the  ELF killed or committed suicide

 بقلم احمد ابو سعدة

by Syrian journalist Ahmed Abu Saada who introduced the ELF to the world in the early years and who considered himself an Eritrean and a staunch supporter of the ELF

جبهة التحرير الارترية نحروها أم أنتحرت بقلم احمد ابو سعد

Thanks to Aamer S. Hagos for sharing

Saturday, 6 February 2021

ዕላል አባ ክብሮም ጸጋይ ምስ ገዲም ተጋዳላይ ተስፋይ ተኽለ ገረኺዳን 2017 Abba Kibrom Tseggai's conversation with Tesfay Tecle Gebrekidan on the beginnings of the armed struggle




Abba Kibrom Tseggai's conversation (2017) with veteran freedom fighter, the late Tesfay TeKle Gebrekidan on the beginnings of the armed struggle 

Picture: Courtesy of Harnnet.org

Tesfay Tekle joined the armed struggle in 1966 and served at various position in the Eritrean Liberation Front (ELF) in various positions including a member of the Revolutionary Council and staff in the Eritrean Liberation Army. He returned to Eritrea after liberation and served the Eritrean Government in different positions. His last position was the Director of the Social Services in the Northern Red Sea Zone. He passed away on 31.07.2018


ዕላል አባ ክብሮም ጸጋይ ምስ ተስፋይ ተኽለ ገረኺዳን

 ብዛዕባ ምጅማር ገድሊ ነጻነት ኤርትራን ታሪኽ ሓምድ እድሪስ ዓዋተን ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ ኤርትራን

ዕላልና ብዛዕባ እዚ ኢድሪስ ሓምድ ዓዋተ ነዚ ብረታዊ ቃልሲ ኤርትራ ዝጀመረ ንሱ መን እዩ፡ ነዚ ቃልሲ ድማ ብከመይ ከምዝጀመሮ እዩ።

ሓምድ እድሪስ ዓዋተ

ንታሪኽ ሓምድ ዓዋተ ካብ ንእስነቱ ጀሚርና ክንርእዮ ከሎና ብትውልዱ ዝመጸ ክልተ ዝተፈላለየ ሓበሬታ ይርከብ።

እቲ ሓደ ወገን ምናዓምር  ቅድም ሓምድ ዓዋተ ኣብቲ ግዜ ሰብ ትግራይን (ብሔረ ትግርኛን) ዋልቃይትን ንከብቲ ኤርትራውያን ኣብ ዝዘርፉሉ  ካብ እንግሊዝ ሸፋቱ ንከላኸል ወጺኡሉ ኣብ ዝነበረ እዋን ወድና ኣይኮነን ወዲ ናራ እዩ ይብሉ ነበሩ። እብዚ እዋን እዚ ኣብ ጸገም ኣብ ዝነበረሉ ናራ ግን ወድና እዩ ቢሎም ኩሉ ነገሩ ይቅበሉን ይጾሩን ነበሩ።

ሕጂ እዚ ሃገራዊ ቃልሲ ምስ ተጀመረ  ወድና እዩ እንተበልካ ምናዓምር ወድና እዩ ቢሎም ይቃወሙ ኣለዉ። እቲ ሓቂ ግን ኣየናይ እዩ ቢልካ እንክትምርምር ኣበይ ተወሊዱ ምስ እትብል ናራ እንታይ ይብሉኻ ኣብ መጎራይብ ተወሊዱ ይብሉ፤ በዚ ድማ ምእቲ ብምእቲ ናራ እዩ ወድና ይብሉ። እቲ ሓቂ ግና እዚ ሰብ እዚ ወዲ ሓፈራ እዩ፣ ሓፈረታ ከዓ እዩ። ሓፈራ ድማ ከሰር እዮም ካብዞም ምናዓምርን ናራን ካልኦትን ዝውለዱ ሕውስዋስ እዮም።  በዚ እቲ ሓቂ ንሱ ሓፈራ እዩ። ኣዲኡ ድማ ምእቲ ብምእቲ ናራ እያ። እምብኣር እቶም ናራ ኣብ መጎራይብ ተወሊዱ ድሓር ንእሽቶይ ከሎ ምስ ኣቦኡ ናብ ገርሰት ከደ ይብሉ። ምናዓምር ግን ብቅድሙ ኣብ ገርሰት ተወሊዱ ይብሉ።

ብዛዕብ መኣስ ዓመት ተወሊዱ ኣብ ዝብሃለሉ ቍሩብ ፍልልይ ይርከብ። ገገለ 1915 እንክብሉ ገገለ ድማ 1910 ይብሉ። ግን ኣነ ኣበይ ምዘበልኩ ኣብዚ 1910 ኣብ ዝብሉ ምደገፍኩ።ከመይ እዚ ሰብኣይ እዚ ክመውት ከሎ ኣብ 52ዶ ኣብ 54 ዕድሜኡ ሞተ ይብሉ። ከምኡ ወዲ 25 ዓመት ከሎ ድማ ኣብ ጥልያን ተዓስከረ ይብሃል። ሕጂ ነዚ ምስ እተነጻጽር እቲ 1910 ይቀርብ።ንሱ ካልኣይ ውግእ ዓለም ዝውዳእ ወተሃደር ጣልያን ነበረ። ብጣልያን ብዙሕ ንኡድን ፍትውን ጅግና ነበረ። ሓደ ዓንጻር 50 ተዋጊኡ ክዕወት ዝኽእል ዝብል ምስክር ወረቀት ነበሮ ይብሃል።

ካብዚ ንደሓር ጥልያን ተሳዒሮም ካብ ኤርትራ ምስ ወጹ ኣይደንጎየን ዓንጻር እንግሊዝ ቆመ። ስለምንታይ ዓንጻር እንግሊዝ ቆይሙ ኣብ ዝብሃለሉ፣ እንግሊዝ በዚ ሓደ ወገን ኣስላም ክርስትያን በቲ ካልእ ወገን ድማ ትግረ ሽማገለ ቢሎም ንሕዝቢ ኤርትራ ክፈላለዩ ጀመሩ።ብፍላይ ኣብዚ ጎይታን ባርያን ኣብ ዝብሃል እዚ ኢብራሂም ሱልጣን ራቢጣ ኢስላሚያ ቢሉ ኣብ ዝተበገሰሉ ንምጕስጓስን ንምንህሃራን እንግሊዝ ብዙኅ ግደ ተጻወተ። እንግሊዝ ድማ ነዚ ዝገበሩ ሕዝቢ ኤርትራ ተገራጪዩ ብሓደ ከም ሃገር ከይቆሙን ኣብ ረብሓታቱን ዕላማኡን ንከይቃወምዎን ከምዝነበረ ተንተንቲ ይገልጹ።

ዕላማ እንግሊዝ ንኤርትራ ኣብ ምምቃልን ንኢትዮጵያ ኣብ ምሃብን ነበረ። በዚ እዚ ንክኸውን ድማ ሕዝቢ ኤርትራ ክበታተን ክጠፍእን ይድለ ነበረ። በዚ እድሪስ ሓምድ ዓዋተ ነዚ ተቃዊሙ ዓንጻር ምምሕዳር እንግሊዝ ደው በለ። ሕጂ በዚ እንክተሃላለኾም እንግሊዝ ከም ሽፍታ ቆጺሮም መልክዕ ሽፍታ ከደንዎ። ከማኡ ብግዜኡ ሓይለስላሴ እውን ሽፍታይ ገበርዎ።በዚ ጸሓፊ ታሪኽ ኤርትራ ኣለምሰገድ ተስፋይ ኣብ’ዚ ቀረባ እዋን (2016) ኣብ ዝሕተሞ መጽሓፉ (ኤርትራ ካብ 1956-1962) ንሽፍትነት ዓዋተ ፍሉይ ዓይነት ሽፍትነት ኢልዎ ኣሎ።

ኣብዚ እንታይ ጸገም ኣሎ ይመስለካ። ዓዋተ ምስ ኵናማ ፍቅሪ ኣይነበሮን። ከመይ ኵናማ ብመሰረቱ ጸገም ነበሮም። ምኽንያቱ በዚ ሓደ ወገን ትግረ በቲ ካልእ ወገን ድማ ትግርኛ ንመሬቶም ጋሽ ክወርዎ ጀመሩ።ኵናማ ድማ ነዚ ይቃወሙ ንኣኡ ንክከላኸሉ ድማ ብረት ክረኽቡ ነበሮም።ብረት ንክረኽቡ ድማ ኣብ ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ኣብ ትግራይ ይጽጋዑ ነበሩ።እምብኣር ዓዋተ ድማ ነዚ ይቃወም ነበረ።በዚ ድማ ምስ ኵናማ ኣብ ምግርጫው መጸ። ነዚ ዝርዝሩ ኣብዚ ላዕሊ ዝተጠቅሰ መጽሐፍ ኣለምሰገድ ተስፋይ ተወከስ።ዓዋተ ብከምዚ ክኸይድ ከሎ እንግሊዝ ብቀሊል ይርእይዎ ኣይነበሩን።ንዓዋተ ክሕዙ ብዙሕ ይጽዕሩ ነበሩ።

ዓዋተ ነዚ ናይ ምክልኻል ወራራት ወይ ዝርፍያ ከብቲ ከተግብር ኣብ ዋልቃት ተዘሚተን ንዝኸዳ ከብቲ ንክመልሱሉ ንሱ ድማ ብወገን ኤርትራ ተዘሚተን ንዝመጻ ክመልሰሎም ምስ ገለ ጕጅለ ሰባት ይሰማማዕ። ሕጂ ሓደ መዓልቲ እዞም ጕጅለ ኣብ ኤርትራ ንእንግሊዝ ተቃዊሞም በረኻ ወጺኦም ብጮት ዓዋተ ንሱ ኣብ ዘይነብረሉ ጠሚዮም ሓደ ጣዕዋ ናይ ሓደ ኵናማ ከም ሹሞም ዝፍለጥ ብዝይፍቃዱ ወሲዶም ሓሪዶም በልዑ። ድሓር ዓዋተ ነዚ ምስ ሰምዐ ተጋጊኹም ከምኡ ኣይግበርን እዩ ቢሉ ንኣኦም ገኒሑ ናብቲ ሰብኣይ ከይዱ ነዚ ወረ ሰሚዐ ሾውዓተ ጣዕዋ ክክሕሰካ ይብሎ። እቲ ሰብኣይ ድማ ኣይከውን ብስረኻ ዝወሰድካዮ ብስረይ እመልሶ ቢሉ ይኣብዮ። ሕራይ እምብኣር ተባሃሂሎም ይፈላለዩ።

ድሓር ዓዋተ ሓደ ግዜ ምስ ጕጅለኡ መጺኡ ኣድርሩና ቢሎም ነቲ ዓዲ እቲ ሹም ይሓትዎም። ሕራይ ቢሎም በዚ እቲ ዓዲ የድርሮም፣ በቲ ካልእ ወገን ከዓ ኣብ መዓስከር እንግሊዝ ኣብ ቀረባኦም ዝርከብ ከይዶም ሓበሬታ ሂቦም ኣድሪሮም ምስ ኣደቀስዎም ነቶም ወተሃደራት እንግሊዝ መጺኦም ንከጥቅዕዎም ይዕድምዎም።

በዚ ወተሃደራት እንግሊዝ ለይቲ ሓደጋ ወዲቆም ንጕጅለ ዓዋተ አጥቅዕዎም። ዓዋተ ኣብዚ ክዋጋእ ተወጊኡ ወደቀ እቶም ብጮቱ ድማ መይቱ ቢሎም ሓዲጎምዎ ሓዲሞም ወጹ። ካብዚ ዓዋተ እናተገላበጠን ፍዅዅ እናበለን ከይተራእየ ካብቲ ቦታ ረሓቀ። ካልእ ጊዜ ኣብቲ ከባቢ ዕጣን ዝሰርሑ ዝነበሩ ሶማላውያን ረኺቦምዎ ተኸናኺኖም ንዓዋተ ምስ ኣሕወይዎ ከይዱ ምስ ብጮቱ ተሓወሰ።

ካብዚ ዓዋተ ናብ ዋልቃይት ከይዱ ነቶም ምስኡ ተሰማሚዕም ንዝነበሩ ጕጅለ ነጊሩ ንኣኦም ሒዙ መጺኡ ነቲ ዓዲ ኣንደዶ፣ ግን ሓንቲ ኣይወሰደን። እቶም ብጮቱ ንክዘምቱ ምስ ደለዩ ከልኦም። እንተደለዅም ካባይ ትወስዱ እምበር ካብኦም ሓንቲ ኣይትውሰዱ በሎም። በዚ ሓምድ ዓዋተ ንብረት ናይ ካልእ ሰብ ከም ካልኦት ሸፋቱ ኣይወስድን ከምዝነበረ ንምግላጽ እዩ።

ነዚ ንምርግጋጽ ድሓር ብ1984 ንፋይቱንጋ ረኺበ ኣብ መንጎኹምን ዓዋተን እንታይ ጸገም ነበረኩም ቢለ ባዕለይ ሓተትኩዎ። ፋይቱንጋ ንዓዋተ ይጸልዖ ነበረ። ሕጅ ንሱ ንሕና ምስ ዓዋተ ሓንቲ ጸገም ኣይነበረናን፣ ጸገምና ብሓፈሻ ምስ ትግረን ትግርኛን እዩ ንናራ ሓዊስካ።እዞም ትግርኛ ካብ ከበሳ ወሪዶም መሬትና እንኪወስዱ እቲኣቶም ድማ መሬቶም ከግፍሑ ብምርካቦም እዩ ይብለኒ። እዚ እናኾነ ከሎ ባዕለይ ትግራይ ከይደ 1500 ጠበናጁ ኣምጺአ ንኩናማ ካብ ትግርኛን ትግረን ምእንቲ ክከላኸል ይብለኒ።

ሕጅ ንከብርሃልካ እዞም ብሐረ ትግርኛን ትግረን ምሳና ኣይዋሰቡን ሰብ ከምኦም ገቢሮም ስለ ዘይቆጽሩና ኢትዮጵያውያን ኣምሓሩ ግን ሰብ ስለ ዝቆጽሩና ካባና ይወልዱ በዚ እቲ ከቢድ ጸገምና ምስ ዓዋተ ጥራሕ ዘይኮነ ብዓቢዩ ምስ ትግርኛን ትግረን እዩ በለኒ። ካብዚ ኢድሪስ ሎንጊ ዝተባህለ ኵናማ ንፈረስ ፋይቱንጋ ወሲዱ ንዓዋተ ሃቦ። በዚ ዓዋተ ናይ ሰብ ንብረት ወሳዲ እዩ ክበሃል እንተኾነ እዚ ጥራሕ እዩ። ነዚ ፈረስ ዝወሰደሉ ምኽንያት ከኣ ፋይቱንጋ ንኵናማ ዝውድብን ዓንጻር ዓዋተ ዘዕጥቅን ስለ ዝነበረ ጥራሕ። በዚ እዞም ሎሚ ዓዋተ ቀቲሉና ዓዋተ ዘሚቱና ዝብሉ ዘለዉ ሓሶት እዩ።

ሕጅ እዚ እንግሊዝ ንኤርትራ ኣብ ኣስላምን ክርስትያን ኣብ ዝፈላለየሉ ዓዋተ ነዚ ይጸልእ ነበረ። ኣብ ብረታዊ ቃልሲ ኣብ ዝጀመረሉ፤ ዓዋተ ምስ እድሪስ ሓመድ ኣድም ኣቦ መንበር ፓርሊያመንቲ ኤርትራ ንተወሰነ ግዜ ዝነበረ ኣፍልጦ ነበሮ። እድሪስ ሓመድ ኣድም ኣብ ፓርሊያመንቲ ዝነበረሉ ዝነበርኩሉ ዓዋተ ኣብ ኣስመራ መጺ ብረታዊ ቃልሲ እንተዘይጀሚርና እዚ ፈደረሽን በብቍሩብ ይፈርስ ኣሎ ኣብ ትሕቲ ኢትዮጵያ ክንኣቱ ኢናይ ይሉኒ ይብል። እሞ በዛ ሓንቲ ጠበንጃኻዶ ቃልሲ ክንጅምር ኮይናን ዓቅሊ ግበር ኢለዮ ድማ ይብል።

ከምብሓዲሽ ኣድም ካብ ኣቦ መንበር ፓርለመንቲ ወሪዱ ከሎ ዓዋተ ኣብ ዓቍርደት መጺኡ ረኺብዎ ብረታዊ ቃልሲ ንጀምር ይብል። ሕጅውን ተዓገስ ምቅራርብ የድልዮ ቢለዮ ይብል። እዚ እናኾነ ከሎ ድማ ኣብ ፖርትሱዳን ምንቅስቃስ ሓርነት ኤርትራ ብ1958 ይጅመር። እዚ ኵሉ እናኾነ ከሎ ድማ 1200 ኤርትራውያን መንእሰያት ኣውራ ካብ ምዕራባዊ ቆላታት ኣብ ሰራዊት ሱዳን ተዓስኪሮም ነበሩ። እዞም ማሕበር 7 ድማ ነዚኣቶም ወዲቦምዎም ነበሩ።እዞም መንእሰያት ድማ ፖለቲካ ዘይፈልጡ ወተሃደራት ንማሕበር 7 ወተሃደራዊ ቃልሲ እንጅምር እናበሉ ኣሓሊሎምዎም ነበሩ። ማሕበር 7 ግን ብረታዊ ቃልሲ ንምጅማር ቅሩባት ኣይነበሩን ኣብ መደቦውን ኣይነበረን።

ብ1959 ኢብራሂም ስልጣንን እድሪስ መሓመድ ኣድም ብሓጋዝ እዞም ወተሃደራት ሱዳን ካብ ዓቍርደት ወጺኦም ሱዳን በጽሑ። ካብዚ ድማ ቀጺሎም ካይሮ ብሓደ በጽሑ። ሕጂ እቲ ርክብ ዓዋተን ኢድሪስን ኣብዚ ይውዳእ።

ሕጂ ኣብ ካይሮ እንታይ ነበረ፤ ኣብዚ ኣዝሃር ዩኒቨርሲቲ ኣስላማዊ ተቍዋም ንክመሃሩ ካብ ዝተፈላለየ ክፍልታት ኤርትራ ብፍላይ ድማ ካብ መታሕትን ካብ ሳሆን ይርከቡ ነበሩ። እዚኣቶም ድማ ናይ ኤርትራውያን ክላብ ኣቋቍሞም ነበሩ። ዕላማኦም ድማ ንስደተኛታት ኤርትራውያን ንምሕጋዝ፣ ንካልኦት ኣፍሪቃውያንን ዓዕራብን ጕዳይ ኤርትራ ንምግላጽን ዝብል ነበረ።

በዚ ኣጋጣሚ ኢድሪስ መሓመድ ኣድም ኣቦ መንበር ፓርላመንት ዝነበረን፣ ኢብራሂም ስልጣን ኣቦ መንበር ራቢጣ ኢላሚያ ዝነበረን፣ ወልደኣብ ወልደማርያም ውሩይ ተቃላሳይ ኤርትራ ዝነበረን ኣብዚ ካይሮ መጺኦም ካብ ሃለዉ ኣራኺቦም ንከሰማምዕዎ መደቡ። በዚ ድማ በብሓደ ይረኽብዎም። ኢድሪስ ሕራይ በሎም ኢብራሂምን ወልደኣብን ግን ተወላወሉ። እቶም ተመሃሮ ከምዝትርኽዎ ንስኻትኩም ኢድሪስን ኢብራሂምን ካብ ቀደም ኣብ ኤርትራ ጀሚርኩም ከምዘይትሰማምዑ ንፈልጠኩም ሎሚ ግን እቲ ገዲፍኩም ተሰማምዕኩም ንክትሰርሑ ኣብዚ ጸዊዕናኩም በልናዮም። ኢድርስ ሕራይ እንክብል ኢብራሂ ናይ ራቢጣ ኣቦመንበር ስለ ዝነበረ ካልእ ክድርብ ኣይደለየን ወልደኣብ ከዓ እዚ ቍሩብ ሕዝቢ ኤርትራ ዓንጻር ብዝሒ ዘለዋ ኢትዮጵያ ገጢምካ ዘዋጽእ ኣይመስል ዝብል ሓሳብ ከምዝነበሮ ይገልጽ ነበረ። ዝኾነ ኮይኑ ተሰማሚዖም ኣብ ኣኼባ መጹ። እብዚ ኣኼባ ኢብራሂም ስልጣን ሓፍ ኢሉ ንመሓመድ ኣድም ብጸርፊ ጨፍጨፎ።ኢድሪስ መሓመድ ኣድም ድማ ተንሲኡ ነቶም ተማሃሮ ኣብዚ ዓብይ ጕዳይ ብምዕዳሞም ኣመስጊኑ እዚ እትሰምዕዎ ስለ ዝኾነ ብሓደ ዝስራሕ ኣይኮነይ ይብሎም። ኣብ’ዚ እድሪስ ነቶም ተመሃሮ ኣብ ጎድኑ ሓዞም።ካብኡ ማእከላይ ባይቶ ካብ መንጎም ትሽዓተ ኣባላት ኣስማቶም ምሳይ ኣሎ መሪጾም ኣቦመንበር ንኢድሪስ መሓመድ ኣድም ይገብርዎ።

እዚ ክፍጠር ከሎ ማሕበር 7 ገለ ካብቶም ተመሃሮ ወድቦም ስለ ዝነበሩ ምእንቲ ንክወሃህዱ ክልተ ግዜ ኣኼባ ገብሩ፤ሓንሳብ ኣብ ካይሮ ሓንሳብ ድማ ኣብ ፖርትሱዳን። ኣብ ኢድሪስ መሓመድ ኣድም ንማሕበር 7 መንእሰያት ዝምባሌ ኮሚኒዝም ዘለዎ ገቢሩ ይርእዮም ስለ ዝነበረ ምስ እዚኦም ይስራሕዶ ይኸውን ቢሉ ይሓስብ ነበረ። ማሕበር 7 ድማ እዚ ናይ መስፍነት እዩ መበቆሉ እውን ካብ መስፍንነት እዩ ምስ እዚ ክስራሕ ይካኣልዶ ይኽውን ቢሎም ይሓስቡ ነበሩ። በዚ እዚ ርክቦም ኣይተዓወተን።

እዚ ኵሉ እንኪኸውን ዓዋተ ኣብ ውሽጢ ሃገር ነይሩ። እንታይከ ይገብር ነበረ።ንሱ ብመንገዱ ኣብ ሕዝቢ ይኹን ኣብ ፖሊስ ኣብ ሰራዊት ሱዳን ዝነበሩ ኤርትራውያንን ይወዳድብ ነበረ።እዚ እናገበረ ከሎ ኣብ ገርሰት ይነብር ነበረ ኣብ ተሰነይ እንኪመላለስ ድማ ክኣቱ ከሎ ጠበንጃኡ ምስ ፖሊስ የቀምጦ ነበረ። እስፐዛኡ ወሲዱ ክምለስ ከሎ ድማ ጠበንጃኡ ወሲዱ ንገረሰት ይኸይድ ነበረ። በዚ ግዜ እዚ ድማ ምስ ኪዳነ ህዳድ ሌላ ገበረ።  ኪዳነ ህዳድ ድማ ሓልፊ ክፍሊ ስለያ ነበረ።

ዓዋተ እዚ ኵሉ ምሕዝነት ምስ ክዳነ እናሃለዎ ጨሪሹ ብፖለቲካዊ ጕዳይ ተዛሪብዎ ኣይፈልጥን። ካብዚ ሓደ ጊዜ ካብዞም ሰራዊት ሱዳን ዝነበሩ ኤርትራውያን ወተሃደራት ንኪዳነ ናብ ሱዳን ይዕድምዎ እሞ ካብ ተሰነይ ናብ ከሰላ ይኸይድ። ኪዳነ ከምዝብሎ ሾመንተ ሰባት ኮይኖም ንኣይ ከምዝመስለኒ ከዓ ኣብ ገዛ ዑመር እዛዝ ረኸቡኒ ይብል። ኣብ’ዚ ንመብራህቲ ሉቸ ኣጥፊኦም ለምበዲና ኣብሪሆም መጽሓፍ ቅዱስ ኣቅረቡለይ እዚ መጽሓፍ ቅዱስ ምዃኑ ትርእይዶ ኣሎኻ ይብሉኒ።እወ ምስ በልኩዎም እሞ ንሕና ኣብዚ ዓዲምናካ ዘሎና እንተተሰማማዕና ብሓደ ንክንሰርሕ እንተዘተሰማማዕና ከዓ ምስጢር ኮይኑ ንክተርፍ በዚ ማሓለልና በሉኒ።ካብዚ ንኣና ንኵላትና ማሕበር 7 ወዲባትና ኣላ ሕጅ ማሕበር 7 ብረታዊ ቃልሲ ንክትጅምር ድልየት የብላን ንሕና ግና ብረታዊ ቃልሲ ሓርነት ኤርትራ ንክንጅምር ካልእ ውድብ ንምቋም መዲብና ኣሎና ይብሉኒ። ጽባሕ ብረታዊ ቃልስ ክጅመር ከሎ ድማ ቅድም ሕዝቢ ተወዲቡ ክጸኒሕ ስለ ዘለዎ ሎሚ ንስኻ ኣብ ሕዝቢ ኮነ ኣብ ፖሊስ እናወደብካ ክትሰርሕ ንደልየካ ኣሎና ይብሉኒ። ሕጂ ንስኻ መልሲ ኣይትሃበና ምስ ሓውኻ ተድሮስ ህዳድ ኣብ ሰራዊት ሱዳን ወተሃደር ዝነበረ ክሓስብ ንክሓድር እሞ ጽባሕ ምሸት ሓሲብካ መልሲ ንክትህበና ቢሎም ኣፋነዉኒ ይብል። ሓሲበ ድማ ድልው ምዃነይ ከምቲ ዝደለዪዎ መለስኩሎም።ካብዚ ቀጺልና ሓሙሽተ ግዜ ተራኸብና እሞ ብዙሕ ሓተቱኒን ከም ክንዳይ ጦር ሰራዊት ኣለዉ እንታይ ዓይነት መሳርያ ኣለዎም ወዘተ። ኣብ መጨረሻ ኣብ ሓምሳይ ግዜ ንኣና ንክንጽውዓካ ዝሓበረና ሓምድ ዓዋተ እዩ፤ ንሱ ከዓ ሓላፊና እዩ ቢሎም ኣፋነዉኒ።

እዚ ዓዋተ ዓርከይ መተዓልልተይ ስለምንታይ ነዚ ባዕሉ ዘይነገረኒ ቢለ እናሓስብኩ ንተሰነይ ኣብ ስራሓይ ተመለስኩ። ኣብ ራብዓይ መዓልቱ ድማ ዓዋተ ባዕሉ መጺኡ ይረኽበኒ። ሕጂ ሰላም ቢሉ እደልየካ ነይረ ኣበይ ድኣ ከድካ ምስ በለኒ ተሰማሚዑና ቢሎም ነጊሮምዎ ከምዝነበሩ ተረዲኡኒ ፍሽኽ በልኩ እሞ ካብ ቤት ንደገ ወጻእና።

ሕጂ ኣብ ፖሊስ ኮነ ኣብ ሕዝቢ ካብ ነፍስኻ ንላዕሊ ንእትኣምኖም በብሾውዓተን በብሓሙሽተን እናገበርካ ወድብ፤ በብወገኖ እቶም ንስኻ ዝወደብካዮም ከዓ ከማኡ እናገበሩ ይወድቡ፤ እቶም ዝተወደቡ ድማ ካብ ጕጅለኦም ንኒየው ሓሊፎም ክፋለጡን ክራኸቡን የብሎምን ቢሉ መምርሒ ሃበኒ።

ከምዚ ቢልና እናሰራሕና ከሎና ድማ ሰለስተ ሰባት ሸፈቱ።ሓደ ካብዞም ኢብራሂም መሓመድ ዓሊ ካብ ዓድ እኵት ነታባይ ብምኽንያት ኣግማል ነበራ ዘከራኽራኦ እሞ ብፍትሒ ክረኽበን ስለዝይከኣለ፣ እቲ ካልኣይ ድማ ዓርኩ መሓመድ ከርያይ ይብሃል ኣብ ዓቍርደት ሓዳር ኣብ ዕዳጋ ዝነበረ እዩ እሞ ሓምድ ፈረጅ ኣብ ባርካ ኣመሓዳሪ ምስ ተሾመ ንዘመዱ ምእንቲ ከእቱ ካብ ስራሑ ዝተባረረ፣ እዚኣቶም ቀደም ሽፍታ ዝነበሩ ዝሓብእዎ ብረት ዝነበሮም እዮም። እቲ ሳልሳዮም ከዓ ምንም ጸገም ዘይነበሮ ዕስማን በረግ ዝብሃል ኣብ ገሉጅ ዝነብር ዝነበረ ሕዞምዎ ሸፈቱ።

እዚኣቶም ሸፊቶም ከለዉ ናይ ነጋዶ ከብቲ ገለ ኣብዚ እንኮደ ክሕረዳ ገለ ድማ ንዕዳጋ ኣብ ኣስመራ ንክሽየጣ ብጓሶት ተኾብኵበን ክኸዳ ከለዋ ኣብ መንገዲ ረኺቦም ዘሚቶምወን ክሳብ ኣብ ዝደልይዎ ቦታ ዝበጽሑ ምስ ጓሶተን ወሰድወ፣ ኣብ ዝደለዪዎ ቦታ ምስ በጽሑ ድማ ነቶም ጓሶተን ፈነውዎም።

በዚ ግዜ እዚ ገረኺዳን ተስፋይ ዝተባህለ ብ1965 ጀብሃ ኣብ ከረን ዝቀተልዎ ማጆር ናይ ፖሊስ ኣዛዚ ኮይኑ ኣብ ተሰነይ ይጸኒሕ። ሕጂ እቶም ጓሶት መጺኦም ከምዚ ጸገም ረኺብና ቢሎም ይነግርዎ። ንሱ ካብዚ 15 ፖሊስ ኣብ ጋሽ ከይዶም ዝፍትሹ ንኪዳነ ድማ ካብቶም ጓሶት ሂቡ ኣብ ዕዳጋ ከሰላ ዝሽየጣ እንተለዋ ንክፍትሽ ይሰዶ። እዚኣቶም ድማ ሓንቲ ከይረኸቡ ተመልሱ። ምስ ተመልሱ ድማ ከምብሓዲሽ ክሳብ ዋልቃይት ንፖሊስ ኣበገሰ ንክዳነ ድማ ምስኦም ሰደዶ። ኣብ ገርሰት መደበር ፖሊስ ነበረ፣ 15 ፖሊስ ነበርዎ እሞ ብማንኪና ኣብኡ ኣብጽሖም።

ካብዚ እቲ ሓልፊ ፖሊስ ካብ ኣብዚ ነቍጣ ፖሊስ ቀንፈዘው ክንብል ካብ ንሓድር ኣብ ዓዋተ ንኺድ ካብዚ ክልተ ኪልሜተር ይርከብ ሓሪዱ እኳ የድርረና  ምስ በለ ኣብኡ ከዱ ሓሪዱ ድማ ኣድረሮም። ኣብ ጊዜ ድቃስ ድማ ዓዋተ ንኪዳነ ንበይኑ ጸዊዑ ወሲዱ በል ኪዳነ እዚ ኣነን ንስኻን ብምስጢር እንሰርሖ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ትፈልጦዶ ይመስለካ በለኒ። ነዚ ኣነ (ተስፋይ) ዝገልጸልካ ዘሎኹ ከዓ ንሕና ኣብ ገድሊ ክንመሃር ከሎና ንዓዋተ ኢትዮጵያ ንክትሕዘካ ፖሊስ ኣበጊሳ ኣላ ውጻእ ኣብኡ ኣይትጽናሓዮም ዝበሎ ሓደ ፖሊስ ኪዳነ ህዳድ እዩ ዝብሉ ይሰሚዕ ስለዝነበርኩ እዩ።

ስለምንታይ ከምኡ ቢልካ ትሓት ምስ በልኩዎ፣ ቅድሚ ሰለስተ መዓልታት  ፖሊስ ገረኺዳንን ዑመር ዓብደልቃድር ዝብሃልን እዚ ዑመር ድማ ኣብ ዶብ ጸጥታ ክሕሉ  ሓልፍነት ዝተዋህቦ ነበረ ምስኦም ድማ ሕመድ ኡኩት ህሮዳ ድማ ኣማሓዳሪ ተሰነይ ዝኾነ ዑመር ሓሰኖ ድማ ኣብ ግዜ ፈደረሽ ሚንስተር ፍርዲ ዝነበረ እዩ ኣብዚ መደበር ፖሊስ መጺኦም ክልተ ፖሊስ ልኢኾም ንደልየካ ኣሎና ንዓ በሉኒ ይብለኒ።

ኣነ ምስ መጻእኩዎም ከኣ ክልተ ነገራት ተዛረቡኒ ሓደ ነዞም ከብቲ ዝወሰዱ ሽፍታ ነዘን ከብቲ ዝዘመቱ ኣምጻኣዮም በሉኒ ካልኣይ ኣብ ኣስመራ ተድላ ዑቍቢት ይደልየካ ኣሎ በሉኒ። እሞ ንስኻኸ እንታይ መለስካሎም ምስ በልኩዎ፤ ኣነ ብዛዕባ እቲ ናይ ተድላ ዑቍቢት ኣይተዛረብኩዎም፣ ብዛዕባ ናቶም ሽፍታ ግን እንታይ ኢኹም እትብሉ ዘሎኹም ነዞም ሽፍታ ንስኻ ኣበጊስካዮም ዲኻ እትብሉኒ ዘሎኹም ወይ ተዋጋኣዮም እትብሉኒ ቢለ ሓትትኩዎም። ተዋጋኣዮም እትብሉኒ እንተኾንኩም ንስኻትኩም ሰራውትን ብረትን ኣሎኩም ባዕልኹም ተዋግእዎም ኣነ ብሓደ ብረት ዘሎኒ ክዋግኦም ኣይክእልን በልኩዎም።ቀደም እዚ ከይመጽእ ኣነ ወተሃደር ዓሊምኩም ተውፍሩ ሓቢረኩም ነይረንድየ ቢለዮም፤ ንስኻ ኣበጊስካዮም እትብሉ እንተኾንኩም ተጋጊኹም ቢለዮም።እዚ ምስ መለሰለይ እሞ ንሕና ሕጂ ንዋልቃይት ንኸይድ ኣሎና ኣነ ክሳብ ዝምለስን ኣጻሪየ ዝሕብረካን ንከተማ ኣይትእቶ ወሰን ወሰን ኪድ ቢለዮ ሓልፈ።

ሓደ መዓልቲ ምስ ከድና ፍርቂ መዓልቲ ምስ ከድና ድማ መልእኽተኛ ወረቀት ሒዙ ኣርኪቡ ዓዋተ ሸፊቱ ተመለሱ በሉና። እዚ ሰብኣይ ስለምንታይ ከምኡ ይገብር ቢለ እናሓሰብኩ ተመለስኩ። ምስ ተመለስኩ እንታይ ተረዳእኩ ድሕሬና እዞም ዓርባዕተ ሰባት ኣብ ላዕሊ ዝጠቀስኩዎም ከምብሓዲሽ መጺኦም ንኣዛዚ ናይቲ መደበር ፖሊስ ሕጂ እውን ፖሊስ ልኢኽካ ንዓዋተ ጸውዓልና በልዎ።

እዚ ሓላፊ ንስኻትኩም እንታይ ትደልዩ ኣሎኹም ምዓልቲ ምዓልቲ ፖሊስ እናለኣኻ ምጽዋዕ ንክብረቱ ዝትንክፍ እዩ። ከምትፈልጥዎ ንሱ ሓራቅ እዩ ተባኣሳይ እዩ ኣብ ካምዚ በዚ ንዓዋተ ዕለት ዕለት ብብረት ዝሓዘ ፖሊስ ምጽዋዕ እኳ ቆፎ ንህቢ ምትንካፍ እዩ። ንሱ ብቋንቋ ጥልያን የንብብ ይጽሕፍ እንተደለዅም ወረቀት ጽሒፍኩም ልኣኹሉ ብረት ዘይሓዘ ሰብ ክሰደሉ ይብሎም ይብል።   

ከምኡዶ ይሓይሽ ቢሎም ድማ ወረቀት ጽሒፎም ብሓደ ፖሊስ ሰደዱሉ።ዓዋተ ነታ ወረቀት ኣንቢቡ መልሱ ብድሕሪት ጽሕፍ ኣቢሉ ሓሰኖ ኣብ ሓደ ኵርባ ንክመጾ ዓደሞ። ሓሶኖ ከምዝብሎ ምስ ዓዋተ ጽቡቅ ዝምድና ዝነበረና እዩ እሞ ምስ መጻእኩዎ ብዓረብ ተዛረቢኒ እሞ ሓሰኖ እንታይ ትደልዩ ኣሎኹ ሓንሳብ ሽፍታ ኣምጽእ ሓንሳብ ተድላ ዑቍቢት ይጽውዓካ ኣሎ እትብሉ።ሓሰኖ ነዚ ብጽሑፍ እዩ ዝብሎ ናቱ ሪፖርት ሎሚ ምስ ህግደፍ ኣሎ። ኣብዚ ሓሰኖ ብኣኡ ዝደልየካ ዘሎ ንስኻ ብ1953 መልእኽቲ ጽሒፍካ ትግራይ ንከብቲ ኤርትራ ይዘርፉ ኣለዉ ዋልቃይት እውን ንከብቲ ኤርትራ ይዘምቱ ኣለዉ ኤርትራውያን እውን ይዘምቱ ኣለዉ ጸጥታ ተሳኢኑ ብዝበልካዮ እዩ ቢለ ገልጽኩሉ። ኣብዚ ከዓ 30 ካብ ትግርኛ 30 ካብ ናራ 30 ድማ ካብ ትግረ ዓሊምኩም ብረት ሃብዎም እንተኣድለየ ድማ ባዕለይ እመርሖም ኢሉ ነበረ።   ነዚ መልሲ ምስ ሰምዑ እዚ ሕጅ ክሽፍት እዩ ቢሎም ንዑመር ዓብደልቃድር ኣብኡ ገዲፎም ተነሰነይ ተመልሱ ንኣና ድማ ንክምለስ በዚ ጸውዑና። እዚ ንኪዳነ ኣብ ከረን ረኺበ ንሳኻ ዲኻ ንዓዋተ ፖሊስ ንክሕዙኻ ተበጊሶም ኣለዉ ኣይትጽናሓና ዝበልካዮ ከምዝብሃል ምስ በልኩዎ መንእዩ ከምኡ ዝበለካ ኣይበልኩዎን ምስ በለኒ ንዓዋተ ትፈልጦዶ ምስ በልኩዎ ከምኡ ቢልካ ሕትተኒ ቢሉ ነዚ ኵሉ ተረኸለይ።

ዓዋተ ሽዑ ሽዑ ተመሊሱ ንፈረሱ ቀቲሉ ንዓጣሉን ንኣግማሉን ኣብ ክልተ ኣንስቱ መቃቂሉ ድማ ንበረኻ ከደ። ሕጂ ፖሊስ 90 ሰባት ካብ ምሉእ ኤርትራ ኣብ ሃይኮታ ኣቀመጥዎም። 30 ኣብ ጋሽ ዝፍትሹ፣ 30 ኣብ ባርካ ዝፍትሹ፣ 30 ድማ ኣብ መደበር ከፍ ዝብሉ ገበሩ። ደሃዩ ስኢኖም ቀቢጾም ድማ መይቱ ይኸውን ቢሎም ተረፉ።

ከምዚ ኮይኖም ከለዉ ሓደ መዓልቲ ሓደ ሰብ ካብዚ በልቃይ ዝብሃል ቦታ ብጕያ መጺኡ ሎሚ ረኸብኩም ሰኣንኩም ዓዋተ ሳብዓይ ርእሱ ኣብ በልቃይ ኣሎ እናበለ ሓበሬታ ኣምጽኣልና። ነዚ ዘረባ ኮፍ ቢሎም ዝሰምዑ ድማ ገብረኪዳንን ኪዳነን እዮም። ገብረኪዳን ከይተዛረበ ማጅሩስ ማንኪናኡ ኣተንሲኡ ሰራዊት መሊኡ ከደ፤ ኪዳነ ግን ሕጂ ክረኽብዎ እዮም ቢለ ሕቆይ ዝተሰብረ ኮይኑ ተሰምዓኒ ይብል። ድሕሪ ፍርቅ ሰዓት ይኸውን ገረኪዳን ምስ ኣውቲስታኡ ገብራይ ተመሊሱ። ካብዚ ገብራይ ይብለኒ ሎሚ ገረኺዳን ገሃነብሳዊ ፕላን ኣውጺኡ ኣሎ ጽባሕ ንዓዋተ ብሬሳኡ ወይ ብሕይወቱ ኣብዚ ጥብ ከብሎ እዩ ይብለኒ።

ከመይ ከምዝኾነ እንኪገልጸሉ  ድማ ካብዚ ንዘበግሶም ፖሊስ ኣብ ናይ ተሰነይ ፖንተ ኣኪቡ ሕጂ ክሳብ ሰብ እንስሳ ዓዕዋፍ ዝድቅሱ ክሳብ ሰዓት 11 ኣብዚ ኣምሲዩ ካብኡ በልቃይ ኣብ ዝብሃል ከድኩም ከቢብኩም ንዓዋተ ወይ ብሕይወቱ ወይ ብሬሳኡ ኣብዚ ተምጽእዎ ይብሎም።

እብዚ ግዜ እዚ እቶም ሰለስተ ሰባት ንከብቲ ዝዘመቱ ምስ ዓዋተ ተሓዊሶም ኣለዉ።ነዚ ሓበሬታ ምስ ሰማዕኩ ብዙሕ ተሓጕሰ ይብል ኪዳነ።ሓደ ኮንትራባንዲስት ሃብታም ብዓል ማርያ ኪዳነ ዝወደቦ ነበረ።ንኣኡ ኩነታት ነጊሩ ንዓዋተ ከመይ ገቢርካ ተድሕኖ ይብሎ። ንሱ ድማ ሓንቲ ጸገም ኣይኮነን ሓደ ገመል ካብ ጥይቲ ዝቅልጥፍ ኣበግሰሉ በለኒ። ድሕሪኡ ኪዳነ እዚ ተለፎን እውን ክቍረጽ ኣለዎ ቢለ ንገለ ሰባት መሕኮሪን  መቍረጺ መጋዝን ሂቡ  ብምስጢር ኣበገሰ።ካብቲ 6 መስመር ዝነበሮ ተለፎን ንሽድሽተ ምስ ቈረጹ እቲ ፓሎ ክወድቅ ምስ ደለየ ገዲፎምዎ ተመልሱ።

ቍሩብ ጽንሕ ቢሉ ድማ ሰዓት 8 ኣቢሉ ገረኪዳን ካብ ገዛኡ ናብ ኦፐረይተር ደወለ። ምስ ኦፐረይተር ኮይኑ ድማ ኪዳነ ይሰሚዕ። እስከ ሃይኮታ ኣራኽበኒ በሎ። ኣይራኸብን ኣሎ ምስ በሎ እሞ ምስ ተሓለለ እስኪ ኣስመራ ኣራኽበኒ ምስ ሃይኮታ ከራኽቡኒ  በለ። ኣስመራ ይራኸቡ ኣለዉ ምስ ሃይኮታ ምስ በሎ ሕራይ እዚ ዓዋተ ነጀው  ኣብ ጋሽ ተመሊሱ ተለፎን ቈሪጹ ኣሎ ብምባል ገረኪዳን መልእኽቲ  ናብ ሃይኮታ ዝተሓላለፍ ከምዚ እናበለ ነቲ ኦፐረይተር ነገሮ “ ኣብ ጋሽ ሽፍታ ተረኺቦም ኣለዉ ነቶም ፖሊስ ኣብኡ ዝርከቡ መኻይንኩም ሒዝኩም ንጋሽ ፈትሹ  ነቶም ካብዚ ዝለኣኽኩዎም እውን ምስኦም ተመለሱ በልዎም ዝብል።

በዚ እቶም ፖሊስ እቲ መልእኽቲ ምስ በጽሖም ተመልሱ ዓዋተ ድማ እቲ መልእኽቲ ብገመል ዝተላእከ በጽሒዎ ኣብ ኣልገደን ዝተባህለ ቦታ ኣልገሰ።ኣብኡ ድማ ባደራኡ ተኺሉ ብረታዊ ቃልስና ጀመርና ቢሉ ኣወጀ።ንሕዝቢ ድማ ክሰብከሎም ጀመረ።

ኻብዚ እንታይ ይኸውን እቲ ምንቅስቃሱ ፍሉጥ ይኸን እሞ ፖሊስ ብኩሉ ከጓይይዎ ይጅምሩ።ኣብ ኣዳል ዝተባህለ ቦታ ድማ ኣብ መስከረም ሓደ ውግእ ገጠሙ፣ ሕጂ ኣብዚ ኣቲ ካብ ገሉጅ ዝወጸ ዕስማን በረግ ብክፉእ ተወጊኡ ኣብኡ ብምትራፍ ተማረኸ።ካብ ፖሊስ ድማ ኪዳነ ከምዝብሎ 5 ሰባት ዝሞቱ ረአኹ ይብል።

ድሕሪኡ እቲ ውግእ ብተኸታታል ይቅጽል ነበረ ከመይ ዓዋተ ዝጠቅም ብረትን ብዝሒ ሰብን ኣይነበሮን። ኣብ መንጎ እዚ ዓዋተ ንባዕሉ ሰለስተ ግዜ ተውግአ።ኣብዚ ካብ ከሰላ እናተመላለሰ ዝሕክሞ ዝነበረ ድማ ነርስ መሓመድ ኣድም ገሲር ዝተባህለ ነበረ።ንሱ ብለናይ ጣውቀታይ እዩ፣ ንሱ እዩ ድማ ንዓዋተ ኪዳነ ውጻእ ኢልዎ ቢሉ ዝትርኽ ዝነበረ።

ዓዋተ ከምዚ ቢሉ እንኪቅጽል ኣብ ወርሒ 2’ 1962 ትሽዓተ ሰባት ካብቶም ኣብ ሱዳን ዝነበሩ ፖሊስ ወጺኦም ተሓወስዎ።ዓዋተ ንመሓመድ ዓሊን መሓመድ ከርያይን ሸፋቱ ንዝነበሩ ምውጋእን ምትኳስን ዝፈልጡ ስለ ዝነበሩ መራሕቲ መሳርዕ ገቢርዎም ጽንሐ።  ኣብዚ ምምጻእ 9 ሰባት ዓዋተ ኣብ ምሉእ ሕይወቱ ከም ሽዑ መዓልቲ ተሓጕሱ ኣይፈልጥን ይብሉ።

ካብዚ ንኵሎም ብሓደ ኣኪቡ ከምዚ በሎም “እዚ ሰውራ ሰቡ መጺኦሙሉ ኣለዉ እሞ መራሕትኹም ምረጹ” በሎም። ኵሎም ድማ ብዘይካኻ መራሒ የብልናን በልዎ እቶም ካብ ሱዳን ዝመጹ ኣብ ርእሲኡ ዝወሰኽዎ እዚ መሓመድ እድሪስ ሓጅ ዓቢናን ለባምን እዩ እሞ ምኽትልካ ክኸውን ምፈቶና በልዎ። ሕራይ ኢሉ ቅድም መራሕቲ መሳርዕ ገቢርዎ ንዝነበሩ ካብኡ ኣውሪዱ ካብዞም ሓደስቲ ዝመጽዎ ገበረ ኵሎም ድማ ኣይተሓጎሱሉን።ካብዚ ዓመት ምሉእ ንኽልቲኡ ወገን ተቃወምዎ።

ካብዚ ኣብ ጽላሉ ኮፍ ቢሉ ከሎ መሓመድ እድሪስ ሓጅን ዑመር እዛዝን ጣህር ሳልምን ኣቡጥያራን መጺኦም ንዓዋተ እዚ ንስኻ ዝገበርካዮ ደስ ኣይበለናን ፍቃድካ እንተኾነ ነዞም ካብ መሪሕነት ዘውረድካዮም ኣብ ቦታኦም ምለሶም ንሕና ከዓ ኣብቲ ወተሃደራዊ መዳይ ባዕልና ነሰልጥኖም  በልዎ። ሰሚዐኩም ኣሎኹ ቢሉ በዚ መሰረት ከምብሓዲስ ኣኪቡ ድማ ኢብራሂም ሓመድ ዓሊ ብረትካ ኣውርድ፣ ሓመድ ከርያይ ብረትካ ኣውርድ በሎም። ሳልሳዮም ድማ ንእሽቶይ ቈልዓ ንኣቦኡ ሰብ ቀቲልዎ ላም ሸይጡ ብረት ገዚኡ  ሕነ ንክፈዲ ዝተሓወሶም ነበረ ንኣኡ እውን ብረቱ ከውርድ ኣዘዞ። ካብኡ ካብዚ ንደሓር ክንጋደል ኢና ቢልኩም ኣብዚ ገድሊ ቅልቅል እንተበልኩም ወይሎኹም ክትቅተሉ ኢኹም ኪዱ ረሓቁ በሎም።

ነቶም ዝተረፉ ድማ ስምዑ በሎም። ኣነ ሰብ ኣይነበረኒን ኣድሊዮሙኒ ድማ ሒዘዮም ነይረ፣ እዚኦም ግን ሽፍታ እዮም። እዚ ሰውራ ንእሽቶይ ቍልዒ ብከምዚኦም ዝኣመሰሉ እንተመሊኡ ክፈሽል እዩ። ጽሩይ ኮይኑ ክጅምር ኣለዎ። እዚኦም ኣየድሊዩናን እዮም በሎም።

ካልእ ሓንቲ ክሓተኩም መልሹለይ። 80 ወይ 70 ሜትሮ ጕድጓድ ኣብ መሮር ኵዒትካ ንሰብ ኣብኡ እንተኣእቲኻዮ  እንተ ኣእወየ ዝሰምዖ ሰብ ኣሎዶ?ዝሰምዖ  ሰብ የብሉን። ካብዚ ጕድጓድ እዚ ክወጽእ እንተኾነ እቲ ሰብ ባዕሉ ክወጽእ ኣለዎ። ናትና ኵነታት ድማ ከማኡ እዩ። ኤርትራውያን ሕዝቢ ኣእዊና ዝሰምዓናን ዝረድኣና ሰብ የለን።ባዕልና ንክንወጽእ ድማ ሕዝቢ ኤርትራ ንሳኻትኩም 3 ሚልዮን እዮም ትብሉ ኣነ ግን ካብ ሓደ ሚልዮን ፈረቃን ኣይ ሓልፍን እብል። እዚ ድማ ክርስትያንን ኣስላምን ዓሌታትን ኣውራጃታትን ኮይኑ  ፋሕ ቢሉ ኣሎ። ሕጂ ካብዚ ጕድጓድ ክንወጺእ እንተኾና ኣስላምና ክርስትያና ከም ካብ ሓንቲ ኣደ ዝተወልዱ ኣሕዋት ኮይና ኣንተ ዘይተቃለስና ካብዚ ክንወጽእ ኣይኮናን። ሕዝቢ ኢትዮጵያ ኣብዚ ግዜ እዚ ካብ 40 ሚልዮን ንላዕሊ እዮም ዓንጻሮም ድማ ተላዒልና ኣሎና። እዞም ትግርኛ ክርስትያን ሕጂ እንተ ዘይተሓዊሶሙና ኣብ ሓደጋ ኣሎና። ነዚ ኣብ ሓንጎልኩ ገቢርኩም ተቃለሱ በሎም። ካብኡ ባለገንዳ ኣብ ዝተባህለ መደበር ፖሊስ ወሲዱ ከይዱ ድማ መጥቃዕቲ ፈጸመ። ነዚ ዝገበረ ድማ ነቲ መደበር ክሕዝ ቢሉ ዘይኮነ እዞም ወተሃደር ሱዳን ዝነበሩ ከመይ ገብሮም ይዋጉ ንክርእዮም ቢሉ ነበረ።

ካብዚ ንደሓር ኣኪቡ ኣብዚ ግዜ እዚ ንሕና ገጽ ንገጽ ኣብ ንዋጋኣሉ ደረጃ ኣይበጻሕናን፣ ደረጃና ሕዝብና ኣብ ምውዳብን ንኣሽቱ ንእሽቱ ከትርታት ገቢርካ ብረት ምስላብ፣ ንዋርድያ ሓኒቅካ ብምሓዝ መኻዚኖ ብረት ምውሳድን እዩ። ኣድም ግንድፍል ንዝብሃል ካብ ጎኘ ክሳብ ዶብ ሱዳን፣ ንኣቡጥያራ ድማ ካብ ጎኘ ክሳብ ዓቍርደት፣ነት ምኽትሉ ዝነበረ ንመሓመድ እድሪስ ሓጅ ድማ ንዑመር እዛዝ ኣስዒቡ ኣብ ከባቢ ከረን መደቦም። እቲ ናቶም ስራሕ ድማ ነዚ ኣብ ላዕሊ ዝተዘርዘረ ምእንቲ ንክገብሩ ነበረ።

ካብዚ ንሱ ሓምሳይ ርእሱ ናብ ጋሽ ገጾም ከዱ። ካደምደሚ ምስ በጽሑ ተጸልዖ። ንሱ መግቡ ኣብ መዓልቲ 3 ኩባያ ጥጥቆ ማሸላ እዩ ልሙድ መግቡ ዝነበረ።ሕጂ ምሸት እዚ ክቡብ ሓጃጅ ዝተባህለ ተጋዳላይ ንዓዋተ ብዙሕ ይፈትዎ ነበረ። ኣብዚ ክቡብ ሓጃጅ ባዕሉ ከምዝትርኸለይ ምሸት ኩባያኡ ሒዙሉ መጸ።ክቡብ ነፍሰይ ይቈረኒ ኣሎ በሎ፣ ክቡብ ድማ ተቀቢሉ ትኣርግዶ ኣሎኻ በሎ።ስሒቁ ድማ እስከ ነዞም ብፆትካ ኣክበለይ በሎ። ኣነ ጽቡቅ ይስምዓኒ የለን እሞ ኣነ እንተሞትኩ ሙማተይ ኣይትንገሩ ንመቃብረይ ድማ ኣይተርእዩ ምናልባት ስመይ ድሕሪ ሞተይ ንነዊሕ ዓመታት ክጠቕመኩ ይኽእል ቢልዎ ንብረቱ ንክቡብ ሓጃጅ ሂብዎ ጽቡቅ ገቢርካ ሓዛ  ከዓ በሎ። እንታይ ይብል ኣሎ እዚ ሰብኣይ በሉ።

ንሱ ወትሩ ሰዓት ሰለስተ ይትንስእ እሞ ሰላቱ ገቢሩ ንድፋዕ ይሕዝ ነበረ ይብሉ።ክነተንስኦ ምስ መጻእና ከዓ ትንፋሱ ሽዑ ክወጽእ ጸኒሑና ይብሉ። ሕጂ ሰብ እንታይ ይብሉ ዓሶ ወይ ተመን እዩ ቀቲልዎ ይብሉ። እዚ ክቡብ ሓጃጅ ምስ ሓተትኩዎ ንኵሉ ነፍሱ ፈቲሽናዮ ምልክት ብተመን ዝተነኽሶ ኣይነበሮን፣ ዓሶ ድማ ኣይነበሮን በለኒ።ምናልባሽ ጸገም ልቢ ነይርዎ ይኸን እብል ብወገነይ ይብለኒ። ካብዚ ኣብኡ ቀበርዎ ንሙማቱ ከይነግሩ ድማ መሓሉ። በዚ ነቶም ንሱ ዘበገሶም ድሕረኡ ኣይረኣዮምን ኣይርኣይዎን ድማ።

ሓደ እድሪስ ሓምድ ዝብሃል ብለናይ ብዓል እሮራ ቤት ገብሩ ኣሎ።ታሪኽ እድሪስ ሓምድ ዓዋተ ክፍትሽ ከሎኹ ንዓዋተ ይፈልጦ እዩ ምስ በሉኒ ኣብ ባጽዕ ተመዲበ ክሰርሕ ከሎኹ  ካብ ባጽዕ ከረን መጽአ ኣጸዊዐዮ መጺኡኒ ኣዛሪበዮ። ንዓዋተ ትፈልጦዶ ምስ በልኩዎ እዚ ዝስዕብ ተረኸለይ።

ኣነ ንእሽቶ ወዲ 17-18 ዓመት ከሎኹ ኣደይ ሞተት።እቶም ካልኦት ኣሕዋተይ ንኣሽቱ ቈልዑት ስለ ዝነበሩ ንኣቦይ ክሕግዝ ቢለ ክሰርሕ ንዓሊግድር ከድኩ። ኣብኡ ኣብ ሲያ ክሰርሕ ጀመርኩ። ኣብኡ እናሰራሕኩ ድማ በዚ ከባቢ ኦምሓጀር ጕልሓይ ኣቲዩ ብዙሓት ከብቲ ይሞታ ኣለዋ ዝብል ወረ ሰማዕኩ። እሞ ብዙሓት ከብቲ ብጕልሓይ ይሞታ እንተለዋ እቶም ጓሶት እንታይ ክገብርዎ ኮይኑ ኣነ እንተወሓደ ቆርበተን ኣኪበ ብምሻጥ ሕልፊ ገንዘብ ምገበርኩ ብምባል ናብኡ ገጸይ ክድኩ።

ክኸይድ ከሎኹ ድማ ኣብ ገርሰት በጻሕኩ። ኣብኡ ድማ ዓዋተ ጸንሓኒ። ጋሻይ እዩ ቢሎም ድማ ጸውዑኒ እሞ ካበይ ኢኻ ቢሎም ሓተቱኒ።ኣነ ቢለናይ ካብ ከባቢ ከረን እየ ኣብዚ ከብቲ ብጕልሓይ ይሞታ ኣለዋ ምስ ሰማዕኩ ድማ ቈርበትን እናሸጥኩ ገንዘብ ክገብር ዝመጻእኩ እየ በልኩዎም። እሞ ክትምለስ ከሎኻ በዚ ምጽኣኒ ቢሉኒ ድማ ክምለስ ከሎኹ መጽእኩዎ። ምስ መጻእኩ ኣይጸንሓኒን ግን ኣነ ከየሎኹ እንተመጸ ነቲ ቈርበት ምስ ሸጠ ይመለሰለይ ዝብል መልእኽቲ ሓዲጉለይ ጸንሐ። በዚ ንቈርበት ምስ ሸጥኩ ድማ ተመለስኩዎ።ዓዋተ ኣብዚ ጸኒሑ ከምዚ እናበለ ተዛረበኒ። እድሪስ ንስኻትኩም ብለን ሓራስቶት ኢኹም። ሕጂ እዚ ንስኻ ቈርበትዶ ገለዶ ሸይጥካ ክጠቅመካ ኣይኮነን ቢሉ ሒዙኒ ንመሬቱ  ክርኢ ኣዛወረኒ። እቲ መሬቱ ገፊሕ ነበረ። እዚ መሬት እዚ እንተ ተሓርሱ እኽልን ስምስምን ይፈሪ፣ ስለዚ ኣነን ንስኻን ብሓባር ብፍርቂ ከመይ ዘይንሓርሶ በለኒ።ንስኻ ትሓርሶ ንእኽልን ስምስምን ድማ ንማቀሎ በዚ ድማ ገንዘብ ንክትገብር ትኽእል በለኒ። ሕራይ በልኩዎ። በዚ እናኣዛወረኒ ከሎ ድማ ኣብ ሓደ ለሰይ ምስ በጻሕና ስለምንታይ ኣብዚ ዔላ ዘይትዅዕት ምስ በልኩዎ ጠሚቱኒ እዚ ሰቦት እዩ ማይ የብሉን በለኒ። ኣይምተሳእነን በልኩዎ። ኣይኣመነን። እናተዛወርና ከሎና ድማ ሸኽ ዳውድ ናይ ዓድ ሰይድና ሙስተፋ ንከብቱ ክርኢ በዚ ዋልቃይት ከይዱ ዝነበረ ብኣኡ ዝምለስ መጸና።ብሓንሳ እናተዛወርና ከሎና ድማ ኣብቲ ለሰይ ኣነ ዝሓበርኩሉ ምስ በጻሕና ዓዋተ ስለምንታይ ኣብዚ ዔላ ዘይትዅዕት በሎ።ድሓን እፍትኖ ቢሉ ድማ ናባይ ተገልቢጡ ካብ ቤተ ሰብካ ኣምጺእካ ዘይትፍትኖ በለኒ።

ካብዚ ከይደ ንኣቦይን ካልኦት ዓርባዕተ ብለን ሒዘሉ መጽኤ ። ካብዚ ምዅዓት ምስ ጀመርና መጀመርያ ተምርን ገለ ቢስኮትን ኣምጽኣልና። ኣበላልዓኦም ምስ ረኣየ ድማ ከይዱ ኢራብ ቀቲሉ ኣምጺኡ ስጋ ሃበና፤ክህበና ከሎ ድማ ሓንቲ ነገር ንክላበወኩም ኩናማ እንተመጹ ነዚ ስጋ ኣይተርእይዎም እንተረኣይዎ ግን ካብቲ ስጋ ሃብዎም ቢሉ ተላበወና ንኣይ ድማ ለኣኸኒ። ኣነ ከይደ ከሎኹ ብፆተይን ኣብ ዔላ ጕድጓድ ኣቲዮም ክኵዕቱ ከለዉ ኩናማ መጺኦም ከይተራእዩ ካብቲ ስጋ በሊዖም ከዱ። ሕጂ እቶም ብጮተይ ካብ ዔላ ምስ ወጹ ካብቲ ስጋ በልዑ።ካብዚ ሽዑ ንሽዑ ሓመሙ።በዚ እቶም ዓርባዕተ ሞቱ፣ ንኣቦይ ግን ብክንደይ ቃልሲ ዓዲ ኣብጻሕኩዎ።ዓዲ ኣብጺሐዮ ድማ ተመለስኩ።ነታ ዔላ ናራን ካልኦትን ኣኻኺቡ ኣውጺዋ እሞ እዛ ክሳብ ሎሚ ዔላ ሓምድ እትብሃል ንሳ እያ።

ኣነ ኣብዚ ክሰርሕ ከሎኹ እዞም ሰለስተ ሽፍታ ንከብቲ ዘረፉ ታሪኹ ኣብ ላዕሊ ዝተዘርዘረ።እቶም ፖሊስ ድማ ምስ ተመላለስዎ። ንዓ ይብለኒ እዞም ፖሊስ ዘደቅሱኒ ኣይመስልን እሞ ከምቲ ስምምዕና ነቲ ምቅሊተይ ንኣንስተይ ትመቅለን ግን ድሕረይ እዞም ፖሊስ የቀምጡኻዶ ይኾኑ በለኒ።

እንታይ ክትገብር ኮይንካ ዓዋተ ክትሽፍትዶ ኮይንካ በልኩዎ።እድሪስ ሽፍታ ዝብልዎ መን እዩ ብሉ ሓቲቱኒ ባዕሉ ድማ ከምዚ እናበለ መለሸለይ። ሽፍታ ዝብልዎ ገንዘብ ሰብ ዝሰርቅ፣ ማል ሰብ ዝዘምት ዘይናቱ ዝደሊ ሰብ እዩ በለኒ። ኣነ ድማ ቅድሚ ሔዚ ገንዘብ ሰብ ወሲደ ዘይበላዕኩ እየ ምስ በለኒ እሞ እንታይ ክትገብር ኢኻ በልኩዎ።ደጊም ክንቃለስ ኢና በለኒ።

ዓዋተ ከምቲ ወልደሚካኤል ሰለሞን ከይገብሩኻ በልኩዎ። ንሱ ድማ ንስኻ ብሱል ሰብኣይ ኢኻ ነዚ እትፈልጥ በለኒ። ከማኡ ከየተዓሻሸዉኻ ኢኻ እትብለኒ ዘሎኻ እዚ ግን ኣይከውንን እዩ በለኒ።ነዚ ቢሉኒ ድማ ከደ። ድሕሪኡ 4 መዓልቲ ኣይጸናሕኩን ኣሲሮሙን።ተኣሲረ ድማ ኣብ ተሰነይ ሓደ ወርሒ ገበርኩ። ካብኡ እዚ መሓመድ ህሮዳ ኣመሓዳሪ ናይ ተሰነይ ዝነበረ፣እዚ ብለናይ እቲ ሓደ ድማ ብለናይ ዘይኮነ እንታይ ኣሎ ኣብ መንጎኦም ሸቃላይ ኮይኑ ዝጸንሐ እዩ ቢሉ ተዋሒሱ ኣውጽኣኒ።

ኣብ ግራውቲ ምስ ከድኩ ድማ ኵሉ ማል ኣጥፊአናኦ ጸንሓኒ።ከምዚ ቢለ ከሎኹ ገሉጅ ክመላለስ ከሎኹ ሓደ ሰብኣይ ናራ መጸኒ እሞ ደሓንዶ ኣሎኻ ወጺኢካዶ ዓዋተ ብኣኻ ይሓተኒ ነይሩ በለኒ። ኣበይ ኣሎ ምስ በልኩዎ ክትረኽቦ እንተደለኻ ንዓናይ ምሳይ በለኒ። በዚ ኣብኡ ኣብጽሓኒ ኣብ ጋሽ ጸንሓኒ እሞ ኩሉ ዝኾንካዮ እስምዖ ነበርኩ ሕጂ ድማ ይከኣለካ እንተኾነ ምሳይ ዘይከኣለካ እንተኾነ ድማ ንሱዳን ወይ ንኢትዮጵያ ኪድ ኣብዚ ከቀምጡኻ ኣይኮኑን በለኒ። መሳኻ ከይጋደል ኵነታት ኣሕዋተይ ቅድም ዝነገርኩኻ እዩ፣ ኣነ እንተዘየሎኹ መን ከዕብዮም ምስ በልኩዎ 50 ብር ኣውጺኡ ሂቡኒ ደጊም ኣብ ዝደለኻዮ ኪድ በለኒ። ካብዚ ንሑመራ ከድኩ እሞ ኣብ ሑመራ ስሪሕ ነቢረ ገንዘብ ገበርኩ ኣብኡ ከሎኹ ድማ ውጽኢት ገንዘብ እሰደሉ ነበርኩ።ከምኡ እናገበርኩ እንኪነብር ነጻነት መጸ ድሓር ወያኔ መጺኦም ኵሉ ገንዘበይ ወሲዶም ሰጕጎሙኒ ኣብዚ ተመሊሰ እነብር ከሎኹ፤ ኣብዚ ሻዕቢያ ኣሰሩኒ ካብኡ ሕጂ ወጺአ ረኺብካኒ ይብል።

ካልእ ሓደ ተለንተ ኣረጊት ትግራዋይ ኣሎ።  ንሱ ኣብዚ ማሕበር ኣንድነት ሸፋቱ ኣብ ዝነበሩሉ ናቶም ኣካይዳ ከመይ ከምዝነበረ ንምጥያቕ እየ ዝጸዋዕኩዎ።ኣብ ኣስመራ ኣብ ገዛይ ወሲደ ቡን እናኣስተኹዎ ከዕልሎ ከሎኹ ንሱ ቅጽርና ክሳብ 6000 ይበጽሕ ነበረ ይብል። ንኣና ዘበገሱ ድማ ኢትዮጵያን ማሕበር ኣንድነትን እዮም ይብል።ኣነ ከምኡ ዝብለካ ዘሎኹ ድማ ማሕበር ኣንድነት ገንዘብን መግብን ኣፋውስን ይሰዱልና ነበሩ ምስ እንዋጋእ እንግሊዝ ኣፋውስ ይሰዱልና ነበሩ፤ ኣነ ንባዕለ ተወጊአ ኣብዚ ድርፎ ብዙሕ ግዜ ጸናሕኩ።ማሕበር ኣንድነት ኣፋውስን ሓኪምን እናለኣኹ ኣሕወዩኒ ፈደረሽን ምስ ቆመ ክልተ ኮረነላትን ኣምሓሩ መጺኦም ኣኪቦሙና መንግስቲ ምሒሩኩም ኣሎ እሞ ካብዚ ንደሓር ንኽእል እትብሉ ኣብ ጦር ሰራዊት ተመዝገቡ ኣይከኣለና እትብሉ ድማ ንብረቱኩም ግበሩ በሉና። እቲ ዝነበረ ምርጫ ጦር ሰራዊት ፖሊስ ኣብ ንብረትካ ምኻድ ካብዚ ኣነ ኣብ ፖሊስ ተኸተብኩ።ሕጂ ብናይ ፖሊስ ክነዕልል ከሎና ብዛዕባ ዓዋተ ዓልዓለለይ። ትፈልጦ ዲኻ በልኩዎ።

እወ እፈልጦ ኣብዚ ኣስመራ በለኒ።ምስ ሸፈተ ምስኡ ምእቲ ሰብ ክነሱ እንተ ገጠምካ ንሱ መይቱ እቶም 99 እንተረፉ ተዓዊትካ እቶም 99 መይቶም ንሱ እንተተረፉ ፈሺልካ ንብል ነበርና። ሓያል ሰብኣይ ነበረ ተኵሱ ዘይስሕት ጨካን ዘይዛረብ እንተ ተዛሪቡ ኸኣ እተን ዘረባኡ ሒደትን ቁም ነገርን እየን።

ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ ኤርትራ

ቅድሚ ፈደረሽ ሕዝቢ ኤርትራ ኣስላምን ክርስትያንን ኮይኑ ተመቃቀለ።ማሕበር 7 እዚ ኣስላምን ክርስትያን ዝብል ነገር ክፍእ ኣለዎ ሓደ ሕዝቢ ክንከውን ኣሎና ዝብል ኣብ ፕሮግራሞም ነበረ። እድሪስ ሓመድ ኣድም እዚኣቶም ጸጋማውያን እዮም ንኣሽቶ እዮም ይብል ነበረ። ስለምንታይ ከሙ ዝበለ ሓመድ ስዒድ ናውድ  ስሙ ሰሚዕኩም ትኾኑ። ንሱ ካብ ሳሕል ቤት ኣስገደ ነበረ ኣብ ሱዳን ብዙሕ ዓመታት ዝገበረ እዩ። ኣባል ናይ ሱዳን ኮሙኒስቲ ፓርቲ ነበረ።ንማሕበር 7 እንከቋቍሙ ብዓል ሳልሕ ኢያይ ንሱ ኣብ መሪሕነት ነበረ። ሕጂ እዚ ማሕበር 7 ፕሮግራሙ ክፉእ ኣይነበረን።ቀዳማይ ስጉምቲ ሓድነት ኣብ መንጎ ኣስላምን ክርስትያን። በዚ ክውድቡ ከለዉ ንኣስላምን ክርስትያንን ብሓደ እዮም ዝውድብዎ ዝነበሩ።በዚ ድማ ጽቡቅ ሰጕሞም ነበረኡ።

እምብኣር ነቲ ብረታዊ ቃልሲ ንሶም ጀሚሮምዎ እተዝኾኑ እዚ ጸገም ኣይመጓነፈን እብል ብርኢቶይ። እቶም ጀብሃ ግን መጀመርያ ኣብ እድሪስ መሓመድ ኣድም ኣብ ካይሮ ማእከላይ ባይቶ ኣቆሙ። ኣብዚ እቲ ፎርመሽን ናይ ሰብ እውን እንተ ረኤኻ መብዛሕትኦም ኣብዚ ኣዝሃር ኣስላማዊ ዩኒቨርሲቲ ዝመሃሩ ኣስላም ነበሩ።ሰብ ሃይማኖት እዮም። ነዚ ማሕበር 7 ዝኣብይዎ ዝነበሩ ዝንባሌ ኮሙኒስት ኣለዎም ብምባል እዩ።

እዚኣቶም ከምዚ ኢሎም ከለዉ ኵሎም ተገላበጡ።ማሕበር 7 ቅድም ሽፍታይ እዩ ቢሎም መግለጺ ኣውጽኡ፣ ጸኒሖም ድማ ኣባልና እዩ ንሕና ኢና ዘበገስናዮ ቢሎም ኣብ ሜዳ ንኣኡ ዝደልዩ ሰብ ኣውጽኡ ግን ኣይረኸብዎን።እዞም ብዓል ኢድሪስ ሓመድ ኣድም ግን ቀጥታ ደገፍዎ።

ካብዚ እድሪስ መሓመድ ኣድም ንሱዑድያ ከደ።ምስ መንግስታት ክራኸብ። ኣብዚ ዑስማን ሳልሕ ሳበ ዝብሃል ምሁር ለባም ክኢላ ኣብ የመንን ሱዑድያን ዝንቀሳቀስ ኣሎ ንኣኡ ርኸቦ ይብልዎ። ኣብኡ ድማ ይረኽቦ። ኣብዚ ሳበ ሓሳቡ ንሕና ኤርትራ ውሑዳት ስለዝኾነ ንዞም ኣብ ኢትዮጵያ ተጨቍኖም ዝነበሩ ዘለዉ ኣስላም ወድብና ምስኦም ብምውህሃድ ክንዕወት ንኽእል ይብል ነበረ።

እድሪስ መሓመድ ኣድም እንታይ ዓይነት ሰብ ነበረ። መጀመርያ ዕቡይ feudalist ግን ኣብ ሃገራውነት ሓያል እኳ ይንበር ብሓድነት ኤርትራውነት ዝመጸ ኣብ ክርስትያን ጨሪሹ እምነት ኣይነብሮን። ካብዚ ምስ ዑስማን ሳልሕ ሳበ ንነጻነት እስላም ኣብ ኢትዮጵያን ንዝነበሩ ንምቅላስ ንዝኣምን ምስ ተራኸበ ንሱ ንሳበ ንሕና ንነጻነት ኣስላም ኣብ ኢትዮጵያን ንዝነብሩን ንቃለስ ምስ በሎ። ኣስላም ኣብ ኢትዮጵያ ዝነብሩ ውጹዓት ምዃኖም ንፈልጥ ግን ዕላማና ምስ ነጻነት ኣስላም ኢትዮጵያ ሓንቲ ርክብ የብሉ ቢሉ ተቃወሞ። ከመይ ንሕና ንቃለሰሉ ዘሎና ዕላም ኢትዮጵያ ንፈደረሽን ኣፍሪሳቶ ቢልና እና እንቃወም ዘሎና በሎ።

ካብዚ እድሪስ መሓመድ ኣድም ምስ ግላውዴዎስ ተመሃራይ ሕጊ ኣብ ግብጺ ምስ ዝነበረ ተራኸበ። ሕጂ እድሪስን ሳበን ግላውዴዎስን ነቲ ማእከላይ ባይቶ ኣብ ግብጺ ዝነበረ ሓዲጎም ባዕሎም ንዝኾነ ሰብ ከይተወከሱ ላዕለዋይ ባይቶ ኣቍሞም ኣወጁ።ንጀብሃ ፖሊቲካል ፕሮግራም ዝብሃል ኣየውጽኡን።በዚ ኸኣ ንሃገራውነት ነፍሲ ወከፍ ብመንገዱ ይገልጾ ነይሩ ማለት እዩ።እምብኣር እዚኣቶም ክጅምሩ ከለዉ ንጹር ፖለቲካዊ ፕሮግራም ኣውጺኦም እንተ ዝኾኑ ጽቡቅ ምኾነ ነይሩ ግን ኣይገበሩን።

 ነዚ ክገብሩ ክእለት እውን ኣይነበሮምን። ካብኦም ሕልፊ ምሁር ዝነበረ ግላውዴዎስ እዩ።ግላውዴዎስ ድማ ካብ በጁክ ነበረ እድሪስ መሓመድ ኣድም ዝፈትዎ ጥራይ ክገብር ዝደሊ ነበረ። ሳበ ድማ ሰብኣይ ብዓል ባጽዕ ነበረ፡ እንታይከ ይሓስብ ነበረ። ኣብ ሜዳ ሓላፊ ኮይኑ ዝነበረ እድሪስ መሓመድ ኣድም እዩ፤ ንሱ ድማ ምስ እድሪስ ገላውዴዎስ ኣብ ካርቱም ኮፍ ኢሉ ምስ ዝነበረ ስምምዕ ገቢሩ ዝነበረ እዩ። ሳበ እንታይ ይጥምት ነይሩ ኣብ ሜዳ ንኣኡ ዝድግፍ ሓይሊ ክረክብ ይደሊ ነይሩ።

እምብኣር ካብ 1961 ክሳብ 1964 እቲ ቃልሲ ኣብ በርካን ሳሕልን ከባቢ ከረንን እዩ ዝነበረ።

ሕቶ፡ እድሪስ መሓመድ ኣድም እንታይ እዩ ዓሌቱ ነይሩ? ካብዞም ዓድ እኩት ነታብ እዩ ነይሩ። እቲ ጸገም ናይ ኢብራሂም ስልጣንን እድሪስ መሓመድ ኣድምን እዚ ዝስዕብ እዩ። ኣብራሂም ሱልጣን ለበድ እዩ ነይሩ።ዓንጻር እዞም መሳፍቲ ቤት ኣስገደ ይቃለስ ነይሩ። እቶም ነታብ እውን ከምኡ እዮም። በዚ እንግሊዝ ንኢብራሂም ስልጣን ኣብ ምምቃል ኤርትራ ምስኦም ደው ክብል ይድልይዎ ነበሩ።እድሪስን ኣብራሂም ስልጣንን ግን ብጭራሽ ኤርትራ ክትምቀል የብላን ይብሉ ነበሩ።

ሕቶ፡ ነዚ ሓስብ ምምቃል ዘምጽአ መን እዩ? እንግሊዝ። ኣብ ምንታይ ተመስሪቶም? ብሓደ ወገን እንግሊዝ ኣብ ሱዳን ስለ ዝነበረ ነዚፈርያም መሬት ጋሽ ባርካ ምስ ሱዳን ክሕውስዎ ይደልዩ ነበሩ። ብካልእ ራቢጣ ኣስላም ነጻነት ኤርትራ ክደልዩ ከለዉ እንግሊዝ ነጻነት ኤርትራ ይደልዩ ኣይነበሩን።በዚ እዞም ነጻነት ኤርትራ ዝደልዩ እዞም ምዕራባዊ ቆላታት ዝነብሩ እዮም በዚ ንሱዳን ንሃቦም ብምባል እዩ።ኢትዮጵያ ድማ ንከበሳ ምስ ባሕሩ ትወስድ ዝብል ርኢቶ ነበራ። እዚ መርገጽ እንግሊዝ ዝነበረ እዩ።

እንግሊዝ በዚ ብዙሕ እዩ ሰሪሑ። እንግሊዝ በዚ ጕዳይ ንልዑል ስዩም ናይ ትግራይ ረኺቦምዎ ነበሩ።ትግራይ ምስ ናይ ኤርትራ ከበሳን ባሕሪ ወሲዳ ሓንቲ ሃገር ንክትከውን ንሱ ድማ ንጉሳ ክኸውን፡ምዕራባዊ ቆላታት ድማ ንሱዳን ንክወሃብ ተዛሪቦምዎ። ንሱ ድማ ከይዱ ንሓይለ ስላሴ ነገረ።ሓይለ ስላሴ ድማ ኣብዚ ጕዳይ እዚ ብዘይመጠን ሓሪቁ ንእንግሊዝ ምስ ተዛረቦም እዚ ናይ ትግራይ ይትረፍ በሉ።

ካብዚ ኣብዚ ምምቃል ኤርትራ ንኢብራሂም ሱልጣን ብዘይመጠን እንግሊዝ ተቃለስዎ።ምስ ቀበጹ እንግሊዝ ንኢብራሂም ሱልጣን ብዘይመጠን ብርቱዕ ተሪር ደንቆሮ ሓሳቡ ዘይቅይር ቢሎም ጸሓፉ። ካብዚ እንግልዝ ንሙሳ ዓሊ ራድኣይ ሓዙ ኣብ ክንዲ ኢብራሂም ሱልጣን። ኣብ ምምቃል ኤርትራ ዝጣበቅ ንኣኡ ገበሩ። እዚ ድማ ነቲ ራቢጣ ኢስላሚያ ብርቱዕ ንዝነበረ ንክመቃቅልዎ ቢሎም እዮም። ተዓዊቶሙሉ ድማ።ሓዳ\ደ ካብኦም ዓሊ ራድኣይ ኤርትራ ትመቀል በለ።

ነቶም ናይ ባጽዕ ኣባላ ራቢጣ ዝነበሩ ድማ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ምስ ቅድመ ኵነት ከምዝብሉ ገበርዎ።ብዚ ነቲ ሓይሊ ራቢጣ ኣፋኾስዎ ማለት እዩ።እምብኣር  ጸገም መሓመድ ኣድምን ኢብራሂም ስልጣንን ኣብዚ ከለዉ እዚ ነበረ።እቲ ሓድ ሽማገለ እቲ ሓደ ድማ ትግረ ነበረ ጸገሞም።እንግሊዝ ድማ ብኣኡ ጽቡቅ ገቢሩ መዝመዞም።

እዚ ኢስላም ቢሉ ከታልለኩም ቢሎም ነቶም ሽማገለ እንግሊዝ ሓዝዎም።በዚ እዞም ቤት ኣስገደ ፕሮ ኢትዮጵያ ነበሩ።ንኢትዮጵያ ይድግፉ ነበሩ። ነቲ ሹሞም ከንተባይ ዕስማን ሓይለ ስላሴ ምስ መጸ ኣብ ናቅፋ በጽሖ እሞ እንታይ ትደሊ ምስ በሎ ሓንቲ ኣይደሊን ምስ ሞትኩ ጥራሕ ሰረሞኒ ክግበረለይ በሎ ተገብረሉ ድማ።

እዞም ፈረንሳን ካልኦት ሓይልታት ኣላይድ ብሰሜን ክኣትዉ ከለዉ እዚ ከንተባይ ዕስማን ምስኦም ቆይሙ ንኣኦም ይመርሕ ነበረ።እዚኣቶም ካብ ፖርትሱዳን ብናቅፋ መስሓሊት ገንፈሎም ገቢሮም ምስ ቀረቡ ጣልያን ኣብ ኸረን ዓሪዱ ዝነበረ ተዳህለ።

እዚ ላዕለዋይ ባይቶ ከይቆመ ከሎ ድሮ ዓዋተ መይቱ ነይሩ ኣይረኣዮን ኣይሰምዖን።ሕጂ ካብዞም ላዕለዋይ ባይቶ ዝብሃሉ መጀመርያ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ዝኣተወ ሳበ ነበረ።ንሱ ድማ እዩ ነቶም ተጋደልቲ ዝነበሩ ጋንታት ዝኣከቦም።ሓድም ዓዋተን እድሪስ ሓጅን መይቶም ጸንሑ።

ሳባ መጺኡ ነቶም ኣብ ሰራዊት ሱዳን ዝነበሩ ዝርኣዩ ዝረኣዩ ዘበሉ ኣከቦም። ኣብዚ ዝኾነ ክሳብ ዝኸውን እቲ መሪሕነት ሜዳ በብታራ ንክኸውን ማለት ን6 ወርሒ ሓደ ክመርሕ ንካልእ 6 ወርሒ ድማ ካልእ ንክመርሕ ቢሉ ንኣቡጢያራ ሸይሙ ከደ። ሕጂ ኣቡጢያራ ማርያይ እዩ ነይሩ ኣነ ኣብ ሕይወተይ ከምኣቡጢያራ ዓሌተኛ ሰብ ርእየ ኣይፈልጥን።ግን ተዋጋኣይ እዩ።

ንሱን ዕመር እዛዝን ብኡሳት ነበሩ።እቲ ባእሶም ካብ ምንታይ ይብገስ።ኣብቲ ግዜ ሳበ ንኣቡጢያራ ሸይሙሉ ዝኸደ ኣብ ገድሊ ክልተ ሓያላት መራሕቲ ንገድሊ ዘጽንዑ ሓደ ግንድፍል ምንዓምራይ እዩ ሓደ ድማ ዕመር እዛዝ ነበሩ። እዚኣቶም ንገድሊ ከመይ ገቢሮም ኣጽንዕዎ።

መጀመርያ ዓዋተ ቅልጢፉ ይግምግም ነበረ ይብሃል።እቲ ምኽትሉ ዝነበረ ሓምድ ሓጂ እንታይ ኢልዎ ተባሂሉ ይትረኽ። እዚ ግንድፍል ጎራሕ እዩ ዕድሜ እንተረኸበ ቁም ነገር ክገብር እዩ፣ እዚ ዑመር እዛዝ ህዉኽ እዩ ተመክሮ እንተወሰደን ዕድሜ እንተረኸበን ቁም ነገር ክገብር እዩ በለ ይብሃል።

እዚኣቶም እንታይ ገበሩ። መጀመርያ ዕመር እዛዝ ኣብ ሳዋ ውግእ ገበረ። ሽዑ ብረት ኣይነበሮምን ኣብዚ 10 ኣቡዓሸራ ሰለበ።ካብኡ ኣብ ሓልሓል 7 ጠበንጃ ወሰደ።ካብኡ እንደገና ኣብ ጀንገረን ምሉእ ማንኪና ንዝኸዱ ወተሃደራት ደምሲሱ ካብኦም ሓደ ጥራይ ሃዲሙ ዝወጸ ዝተረፈ ነቲ ብረቶም ብምልኡ ሰለበ። ኣብ ሰርጉን ድማ 12 ጠበናጁ ወሰደ።ኵሉ ድማ ኣቡዓሸራ ነበረ እሞ ገድሊ ብረት ረኸበ።

እዚ ግንድፍል ኣብ ሃይኮታ ጽሉል ተመሲሉ ኣቲዩ ነቲ ኣብ መኻዚኖ ዘሎ ብረት ብከመይ ከምዝወስዶ መጽናዕቲ ወሰደ።[1] ሽዑ ኣዛዚ ፖሊስ ኣብ ኣብ ሃይኮታ ዝነበረ ዓሊ ሰለሞን ካብዞም ኤሊት ነብረ። ሓደ ጽሉል መጺኡ ኣሎ ምስ በልዎ ኣምጽእዎ ዘይጽሉል እውን ክኸውን ይከኣል ምስ በሎም እናደረኹ ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ኣእተውዎ እሞ ኮፍ በል ምስ በሎ ምስ ኵሉ ርስሓቱ ነጢሩ ኣብ ጣውላ ኮፍ ምስ በለ ንየው በልዎ ቢሉ ኣውጽእዎ።

እብዚ እንታይ ኣጽኒዑ እቶም ፖሊስ ሰዓት 9 ምስ ኮነ ብረቶም ኣብ መኽዘን ኣቀሚጦም ንሓደ ዋርዲያ ሓዲጎም ቦቻ ይጻወቱ ከምዝኾነ ርኣየ። ነዚ ምስ ረኣየ እንታይ ውግእ ኣድለየኒ ቅሩባት ተጋደልቲ ኣኻኺበ ንእውቶቡስ ደው ኣቢለ ንሕዝቢ ኣራጊፈ ንኣኣ ሕዘ ብምእታው ነቲ ዋርዲያ ቀቲለ ንብረት ካብ መኽዘን ዘሪፈ በታ ኣውተቡስ ኣርሒቀ እኸይድ ቢሉ መዲቡ መደቡ ገበረ።

እዚ ኵሉ ብረት ተኣኻኺቡ ድማ ድልዱላት 5 ጋንታ (ፈሲለት)ከቁሙ ክኣሉ።በዚ ድማ እዩ ጀብሃ ቍሩብ ክትንቀሳቀስ ዝከኣለት።እዚ ኵሉ እንኪኸውን ድማ እቶም ኣብ ደገ ዝነበሩ ብዓል ሳበ ኣብ ደገ ይንቀሳቀሱ ነበሩ እምበር ካብ ደገ ኣብ ሜዳ ኣቲዮም ፕሮግራማት ክገብሩን  መምርሒ ከውጽኡን ክመርሑን ኣይተንቀሳቀሱን። እቲ ዓብይ ጸገም ድማ እዚ ነበረ።

ካብኡ 1965  እዚ ክፍሊታት ዝብሃል ኮነ።ክፍሊ 1 ጋሽን በርካን ነበረ ክፍሊ 2 ከረን ክባብን ሳሕልን ማርያን መንሳዕን ነበረ ናይዚ መራሒ ድማ ዕመር እዛዝ ነበረ።ዕመር እዛዝ ካብዞም ዓድ ገብሻ ዝብሃሉ እዩ። ዕመር እዛዝ እንታይ ዓይነት ሰብ ነበረ። መጀመርያ ምጥፋእ ድንቍርና ንዝብሃል ኣብ ሜዳ እዩ ዝገበረ።

ሕጂ ዕመር እዛዝ እቲ ኵሉ ብረት ምስ ኣከበ ኣቡጥያራ ምስ ናይ ኣቡሸነብ ጋንታ እዩ ዝኸይድ ዝነበረ።ኣቡጥያራ  ነዚ ዕመር እዛዝ ዝኣከቦ ብረት ወሲደ ነዛ ናይ ኣቡሸነብ ጋንታ ብብረት ክመልኣ ደለየ።ካብዚ ኣኼባ ተባሂሉ ዕመር እዛዝ ሰቡ ሒዙ ንባርካ ይወርድ እሞ ምሸት ኣቡጥያራ ይመጾ።እዛ ጋንታ ኣቡሸነብ ገዳይም ተጋደሊት ዘለዋ ካብዚ ብረትካ ወሲደ ንኣኣ ከደላድል ይብሎ።ዕመር እዛዝ ድማ ተቀቢሉ ነዚ ተጋደልቲ ብሓይሎም መንዚዖም ወሲዶም ዝተዓጥቁዎ ብረት ካብኦም ኣራጊፈ ንኣኻ ኣይህበካን በሎ።እንተደለኻ ምስ ሰቡ ነቲ ብረት ውሰዶ ንሰብ ድማ ድሓር እንታይ ትገበሮ ባዕልኻ ተፈልጥ በሎ።ኣብዚ ኣይተሰማምዑን። ካብዚ ኣቡጢያራ ከይዱ ንጋንታ ኣቡሸነብ ገብሩ ንዕመር እዛዝ ክቀትል ኣምቡሽ ይገበር።

ኣብዚ እዚ ክቡብ ሓጃጅ እንታይ ኣሊዩ እዚ ድብያ ንመን እዩ ቢሉ ይሓትት።ኣምብኣር ኣቡጢያራ ምእንታን ከይፍዳሕ ነቲ ኣምቡሽ የልዕሎ።ኣብ ቦታ ኣኼባ ድማ ይመጹ። ሕጂ እዚ መሓሙድ ዲናይ (መራሕ መስሪዕ) ድሓር ናይ 1 ክፍሊ ሓላፊ ዝኾነ ኣልመዳይ ካብ ምናዓምር ነበረ እሞ ተንሲኡ እዚ ጕዳይ ኣቡጢያራን ዕመር እዛዝን ነዚ ዕላማ ሳውራ ከፍሽል ይኸይድ ኣሎ  እሞ ዕመር እዛዝን (መራሕ ጋንታ) ኣቡጢያራን (ጠቅላላ መራሕ) ኣብ ትሕቲ እታ ባንዴራ ከድኩም ብረትኩም ኣውርዱ ይብሎም ።ነዚ ክብል ከሎ ድማ ምስ ኣቡጥያራ ተሰማሚዑ ኣሎ ማለት እዩ። ኣቡጥያራ ተንሲኡ ብረቱ የውርድ።ዕመር እዛዝ ኮፍ ቢሉ ይጥምት።ዺናይ ንዕመር እዛዝ ኣውርድ ይብሎ።ዕመር እዛዝ እዚ ኣቡጢያራ ተሰኪምዎ ዘሎ ብረት ንኣይ ክቀትል ኣይኮነን፣ እዚ ኣነ ተሰኪመዮ ዘሎኹ ብረት እውን ንኣቡጢያራ ክቀትል ኣይኮነን፣ እሞ ንብረት ኣየውርድን ይብል። ሕጂ ኣቡ ሓጃጅ ተንሲኡ ዲናይ ዎኣቡጢያራ ደምተሓለቦ ነዚ ሓሪራይ ክታስሩ ዲዩ እዚ ኵሉ ሁከት ሓሪራይ ብረትካ ኣይተውርድ ኣቡጢያራ ድማ ብረትካ ውሰድ ይብሎም።

እዚ እናኮነ ድማ ኣቡሸነብ ዘይጸንሐ ይመጽእ እሞ እንታይ እዩ እዚ ዘረባ ይብል። እዚን እዚን ቢሎም ድማ ይነግርዎ። ኣቡሸነብ ሓሪቁ ዕመር እዛዝ ብስብእነቱ ብረት ኣከበ ኣነ ብስብእነተይ ብረት ክወስድ ኣይክእልንዶ ጋንታይ ዕመር እዛዝ ዝኣከቦ ብረት ክትዕጠቅ ኣይቅበሎን በሎም። በዚ እቲ ኣኼባ ይብተን። ጸገሞም ድማ ኣብዚኣ ይጅመር።

ዚያዳ ድማ እዚ ጸገሞም እቲ ክፍልታት ምስተቋቈማ ይልዓል። ማርያ ኣብ ካልኣይ ክፍሊ ናይ ከባቢ ከረን ነበረ፣ ኣቡጥያራ ድማ መራሕ እዚ ክፍሊ ክኸውን ይጽበ ነበረ ላዕላይ ባይቶ ግን ንዑመር እዛዝ መደቡ።ኣቡጥያራ  ተጸልሉ እሞ ኣብ ሜዳ ዕግርግር ከይገብረሎም ቢሎም  ኣብ ሶርያ ክትዕለም ቢሎም ወስድዎ። ኽፍሊታት ምስቆማ ድማ መራሕ ጋንታ ከቢድ ብረት ገበርዎ።

ሕጂ ኣቡጥያራ ንማርያ ዘበሉ ዕመር እዛዝ ኣዛዚ ማርያ ኣይኮነን ኣይትስምዕዎ ኣይትተኣዘዝዎ እናበለ ወድቦም።ክውድብ ከሎ ግና ማርያ ቀያሕ ኣብ ሓልሓል ዝቀርቡ ኣይተቀበልዎን።ማርያ ጸላም ግን ምስኡ ኮኑ።እዚ ዑመር እዛዝ ክሳብ ዝመውት ከምኡ ቢሉ ጸንሐ። እዚ ኵሉ ድማ እቲ ላዕለዋይ ባይቶ ፕሮግራም ከምዘይገበረን ንመርሕነት ሜዳ ከምዘይተቈጻጸረን ይገልጽ።

ካብዚ ንሜዳ ክመርሕ ሓደ ወትሃደራዊ ሽማገለ ቅያዳ መርሕነት ሰውራ ኣብ ከሰላ ኣንበሩ።እድሪስ መሓመድ ኣድምን መሓሙድ ዲናይ ምናዓምር ስለ ዝኾነ ከትሊ ነበሮም  ክፍሊ 2 ድማ ኣብ ግላውዴዎስ ትሕመ ነይራ ብጁካ ይ ስለዝኾነ ንሱ ግን ሓንቲ ኣይገብርን ነበረ። ሳበ ድማ ን4ይ ክፍሊ ብታሕቲ ታሕቲ ንሰብ ሰመሃር ብገንዘብ ኮነ ብመድሓኒት ብመሳርያ ጽቡቅ ገቢሩ ይሕግዞም ነበረ። ድሓር ንስሉሳዊ ሓድነት 3ን 5ን 4ን ንዘቁምዎ እውን ሳበ ፕላን ዘውጽኦ እዩ።እቶም ካልኦት ብዓል እድሪስ ግን ሓንቲ ኣይነበረን ኣብ ኢዶም፤ ክህቡን ክኸልኡን ኣይከኣሉን።

በዚ እቲ ጸገም ናይ ተጋደልቲ ኣብ ውሽጢ ዘይኮነ ናይ መሪሕነት ኣብ ደገ ዝነብሩ ነበረ።እቲ ጸገም ናይቲ ላዕላይ ባይቶ እዚ ነበረ። እቲ መሪሕነት ሳውራ ኣብ ከሰላ ዝነበረ ኸኣ ሓንቲ ክገብር ኣይክእልን ነበረ ምኽንያቱ ኣብ ኢዱ ሓንቲ ኣይነበሮን ብረት ይኹን ገንዘብ ከማኡ መድሓኒት እውን።

ነዚ ኵሉ ከምድላዩ ዝገብር ዝነበረ ሳበ እዩ። ሳባ እንተደለየ ነቶም ቅያዳ ሰውራ ዝብሃሉ ገንዘብ ይሰደሎም እንተደለየ ድማ ይዓግቶ ደው የብሎ።



[1] ኣብዚ ነዚ መጽናዕቲ ቅድመ ዳህሳስ ገቢሩ ዘሎ ተኽእሎ ተገንዚቡ መጽናዕቲ ንክገብሩ ዝቐረቦ መብራህቱ ከምዝነበረ ባዕሉ ተረኸለይ። ንሱ ብረት ስለ ዘይነበሮም ጃለ ኮይኑ ምስ ተጋደልቲ ዝኸይድ ኣብ ዝነበረሉ ጊዜ ኣብ ከባቢ ሃይኮታን ጎኚን ዕጣን ዝሰሪሕ ተመሲሉ ኣብ ሃይኮታ ብምምልላስ ቋንቋ ትግሪኛ ስለ ዝዛረብ ምስ ፖሊስ ይላለ እሞ ወትሩ እቶም ፖሊስ ብዘይካ ዋርዲያ ኣውቶቡስ ካብ ኣስመራ እናክትመጽእ ቡስጣ ንክቅበሉ ኣብታ ኣውተቡስ ዕጉግ ቢሎም ከምዝመጹን ኣብ ኣውቶቡስ መርዓ ዝወርዱ ተመሲሎም ተጋደልቲ እንተኣጥቅዕዎም ተዓዊቶም መኽዘን ክዘርፉ ከምዝኽእሉ ገለጸሎም። እቲ መጽናዕቲ ተገብሩ ተተግቢሩ ብኣውተቡስ ኣርሒቆም እንኪኸዱ እታ ኣውተቡስ ኣብ ሩባ ጋሽ ተሽኺላ ከምዝኣበየቶሙን ነቲ ብረት ብምልኡ ወሲዶም ኣርሒቆም ንክሓብእዎ ምስ ፈተኑ በዚሕዎም መብራህቱ 7 በረት ምስ ጠያይቱ ተሰኪሙ ከምዝወጸ ይትርኽ። ኻብኡ ኣብ ዝብጻሕ ምስ በጽሑ ሕጂኸ ብረት ትህቡኒዶ ምስ በሎም ንመጀመርያ ጊዜ ናቱ ብረት ከምዝተዋህቦ ተረኸለይ። 

Sunday, 17 January 2021

A 2019 thesis on the role of the Sudanese in Liberating Ethiopia 1935-1941

 A 2019 thesis on the role of the Sudanese in Liberating Ethiopia 1935-1941

Haile Sellasie was a refugee there and led the war of Ethiopia's Liberation from Italy from there. Sudanese Defence Forces fought both in Eritrea and Ethiopia. Ethiopians seldom mention the role of African troops in the liberation. There was a contingent from Ghana that participated in the war and was later stationed in Gondar. The Ghanaian Armed Forces have named one of their barracks in Ghana after Gondar.


Original Treaty Series No. 16: Relative to the Frontiers Between the Soudan, Ethiopia and Eritrea 1902


Original Treaty Series No. 16: Treaties between the United Kingdom and Ethiopia And Between the United Kingdom, Italy, and Ethiopia Relative to the Frontiers Between the Soudan, Ethiopia and Eritrea

signed at addis Ababa May 15 1902 Ratifications delivered at Addis Ababa October 28, 1902


Wednesday, 13 January 2021

Tuesday, 12 January 2021

Modeling the Local Political Economy of Adulis: 1000 BCE-700 ACE

A 2019 PhD thesis,  Modelling the Local Political Economy of Adulis: 1000 BCE-700 ACE  

by  Daniel Habtemichael 

The traditional political economy perspective holds that Adulis is a periphery, a port in an Aksum dominated world economy. An alternative theoretical position proposed in this dissertation is that Adulis was an independent state and a centre of its own. The dissertation research shows the archaeological data supports that Adulis was a centre of its own. 

Moreover, the dissertation successfully establishes the basis of Adulis' political economy by distinctly illustrating its role in interregional trades in aromatics, readiness to train and export war elephants, and its perceived upper-tier rank in governance locally and among other Red Sea ports. Early involvement of Adulis in the aromatics trades of the Red Sea instituted tangible and intangible political economy capital. However, it was a combination of Adulis’ capability to export war elephants in wars of local and general interest, its strategic location connecting the Mediterranean and the Indian Ocean worlds, responsible governance, and its favourable climatic conditions all were factors in Adulis’ significant position in antiquity. 

This dissertation seeks to advance the understanding of the Northern Horn of Africa by such scholars as W.E.B. Du Bois who insist that African history be studied on its own terms and not those imported from or that emphasize the importance of the European experience. Key to building such a perspective is an understanding of the complexities of the exercise of power and the provisioning of past societies in the region. I develop this position for Adulis and its role in the Ancient World by focusing on the long-term, using a broad regional and continuous material culture data of Northern Africa and an inquiry of the political economy of such. This perspective contextualizes the relationship between Europe and Africa in long-term and recent experiences. W.E.B. Du Bois calls for the long-term focus to envelop an era of mutual respect and trade between Africa and Europe distinctive from the painful recent experience. While recent postcolonial studies have made notable contributions regarding the recent past, the long-term focus of this dissertation has pushed the boundaries of these. The dissertation x concludes by pointing out how advancing this perspective improves concurrent social struggles and promotes the development of relevant social theories.


Wednesday, 2 December 2020

تنويع إرتريا: تفكيك السردية المهيمنة: المقدمة التي كتبها البروفسور شيتل ترونفول

تنويع إرتريا: تفكيك السردية المهيمنة

"المقدمة التي كتبها البروفسور شيتل ترونفول لكتاب "ديناميكيات حلم إفريقي لم يكتمل

تأليف الدكتور/ محمد خير عمر 

ترجمة الدكتور/ ياسين مدني عبد القادر

إن تاريخ وثقافات المجتمعات المقيمة في الحدود المعروفه اليوم بإسم إرتريا هي معقده وغير
متناسقه، وبالتالي فإن بناء فهم متجانس ودقيق لماضي وحاضر هذه المجتمعات سوف يحتاج الى
وقت وجهد كبيرين. بيد أن هناك عائقين رئيسيين أمام هذه المهمة ويعيقان الحصول على معرفة
عميقه ومتكاملة عن إرتريا وشعبها. العامل الاول هو أن معظم ما نشر عن إرتريا وتاريخها
السياسي ومجتمعها الحديث كُتب بشكل مُسيّس وانتقائي في طريقة عرضه وتحليله. العامل
الثاني هو أن هناك ندرة في المعلومات بشأن أمور رئيسية حول المجتمع الارتري الحديث وتطوره
بسبب العداء لبيئة البحث في إرتريا تحت سيطرة نظام الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا المعروف
.حالياً بنظام الجبهة الشعبية للديمقراطية والعدالة والذي يحكم البلاد منذ الاستقلال وإلى اليوم

خلال مرحلة حرب التحرير فإن كافة المعلومات والتقارير الميدانية والمعلومات بشأن
الحاله في إرتريا، ورسم الصورة المتخيلة لطبيعة البلاد والهويات الثقافية المكونة لها، كان يتم
التحكم فيها من خلال توزيعها أو نشرها بواسطة مصادر محدودة، غالباً عبر صحفيين من الدول
الغربية والباحثين وقليل من عمال المساعدات الانسانية. ساعد على ذلك محدودية الامكانات
لاجراء دراسات ميدانية على الأرض بسبب الحرب، وعليه فإن الذين أتيحت لهم الفرصة للوصول
الى الميدان كانوا يضطرون للخضوع لسيطرة إما الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا أو الحكومة
الإثيوبية وفق المكان الذي يرغب الباحث في الوصول عبره الى ميدان البحث، فمثلاً في المناطق
المحررة الخاضعة للجبهة الشعبية لم يكن يسمح لأحد أن يسافر أو يعمل بدون أن يكون معه مراقب
.في زى مرافق أو مترجم تابع للجبهة الشعبية لتحرير إرتريا 
ولأن معظم الزوار الأجانب ونشاطاتهم البحثية بدأت في منتصف السبعينات من القرن الماضي، أى بعد سقوط الامبراطور
هيلي سلاسي وبلغت ذروة هذه النشاطات بعد المجاعة التي إجتاحت إثيوبيا في 1984 م، ولهذا فإن
هذه النشاطات البحثية لم توثق المراحل الأولى لمرحلة الكفاح المسلح حيث كانت هذه الفترة
سابقة لبداية النشاطات البحثية، وبالتالي فإن معظم المعلومات التي تخص هذه المرحلة تم نقلها
.بأثر رجعي عن مصادر قيادية في الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا

ولهذا وبالرغم من أن جبهة تحرير إرتريا هى التي بدأت الكفاح المسلح إلا أن دورها في بداية الكفاح
المسلح وإيقاظ الضمير الوطني تم تجاهله وتحجيمه. حيث تكمن أهمية توثيق هذا التاريخ في
التأكيد أن الأبطال الوطنيين الأوائل الذين نادوا باستقلال إرتريا كانوا جميعهم من المسلمين
.الذين ينحدرون من مناطق المنخفضات الغربية في إرتريا

لقد كان قسم المعلومات والدعايه التابع للجبهة الشعبية لتحرير إرتريا جهازاً مقتدراً
وذو كفاءة مهنية عالية في طريقة تعاملهم مع الضيوف الأجانب خلال فترة حرب التحرير وكان
يتم إحاطة وتزويد الضيوف الأجانب بسرديات تاريخية رسمية عن الهوية الوطنية الإرترية،
سرديات حتمية لا تحتمل الغموض أو الانحراف ولا تسمح بظهور سرديات أخرى. أما الافراد الذين
كانوا يتواجدون خارج ارتريا ويودون رفع تقارير عن النضال الارتري غالباً كانوا الأصل ناشطين
في أعمال تضامنية داعمة للنضال الارتري وغالبيتهم من الجاليات الإرتريه في أوروبا وأمريكا
الشمالية وبالتالي متعاطفين مع الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا ابتداءً، ولهذا لم يكونوا ناقدين أو
متشككين تجاه السرديات التاريخية التي يتم تزويدهم بها، وغافلين عن العديد من التناقضات التي
كانت تحيط بتلك السرديات والروايات والتفسيرات المتعارضة التي كانت موجودة ولا تزال في
.النطاق الارتري

هناك خطأ رئيسي تم إرتكابه من قبل المراقبين الدوليين والنشطاء والصحفيين والباحثين
وهو أنهم لما رأوا مجتمع مثالي متجانس في المناطق المحررة في فترة الكفاح المسلح التي زاروها،
أسقطوا هذه الصورة المثالية المصطنعة للمجتمع في هذه المناطق على صورة إرتريا المتخيلة في
المستقبل سواء قبل أو بعد التحرير. إنه من الطبيعي أن تكون الجبهة الشعبية راغبة في الحفاظ
على هذه الصورة المثالية، وبالفعل قد استطاعت في الحفاظ عليها من دون أي تشكيك دولي الى أن
تحطمت هذه الصورة المثالية المصطنعة نتيجة للاعتقالات التي طالت مجموعة ال ) 15 ( في
سبتمبر 2001 م. ومع ذلك، لا يزال التصور الخارجي تجاه إرتريا حتى اليوم يكاد يكون مقتنعًا
بالسردية المعتمدة رسميًا لما يشكل إرتريا والهوية الوطنية الإرترية، ويعود هذا جزئيًا إلى عدم قدرة
الباحثين في الوصول إلى سرديات تفسيرات موازية للأحداث التاريخية، ذلك أن معظم الذى كتب
عن تاريخ إرتريا على سبيك المثال، أو رواية الأحداث التاريخية لجبهة تحرير إرتريا خلال فترة
الكفاح المسلح مكتوب باللغة العربية أو اللهجات المحلية. علاوة على ذلك، فإن هذه الروايات
والأشخاص الذين يروونها يعيشون في الغالب في دول الشرق الأوسط أو السودان ويصعب الوصول
إليهم من قبل الباحثين الغربيين الذين هم في الأصل غافلون عن هذه الحقيقة، وهذا يعود جزئياً
للتهميش والتمييز المقصود تجاه ممثلي المنخفضات الإرترية والأقليات داخل الجبهة الشعبية
.للديمقراطية والعدالة والحكومة الإرترية 

إن الغالبية المطلقة في الوظائف الحكومية الرسمية في إرتريا تُشغل من قبل أهل المرتفعات
وخاصةً السكان الناطقين باللغة التقرنية، وهذه الوظائف تشمل الوزراء والجهاز البيروقراطي على
مستوى الوظائف العليا والمتوسطة والدنيا في أسمرا وأيضاً في الحكومات المحلية بما في ذلك
مناطق المنخفضات. اليوم في إرتريا إذا لم تكن مسيحياً بالميلاد ومتحدثاً باللغة التقرنية يصعب ان
تشغل منصب حكومي وهي نفس السياسة التي كانت متبعه من قبل أثيوبيا في عهد الإستعمار،
وعليه إذا كنت ترغب في الحصول على منصب في المحكمة أو القضاء يجب عليك أن تتكلم وتلبس
وتتصرف بثقافة أهل المرتفعات ولهذا اي شخص او مراقب دولي أو ممثل خارجي يتعامل مع
الحكومة الإرترية يلاحظ مدى الهيمنة الثقافية الأُحادية من قبل أهل المرتفعات بما يرسخ لديه
صورة متخيلة عن إرتريا تتغافل عن الصورة الحقيقة لإرتريا ذات التعدد الثقافي والإثني. هذه
الصورة الأحادية للمجتمع الإرتري قد لا تكون بالضرورة نتاج ممارسات مقصودة من المسئولين
الرسمين للدولة، وانما تشكلت بحكم أن أغلبهم نشأ وترعرع في المرتفعات وثقافتها وبالتالي مايظهر
على السطح هو انعكاس لواقعهم وتصوراتهم بحكم النشأة وهي تصورات تختلف عن تلك الموجودة
.في مناطق المنخفضات

هذه العوامل وبحكم أني مراقبًا للقرن الأفريقي لفترة طويلة دعتنى الى التأكيد بأن
الكثير من الكتابات الخارجية حول إرتريا كانت من إنتاج من أسميتهم ب "مجموعات حرب
العصابات" التي علمت ك "مغفلين نافعين" للترويج لقضية وسردية الجبهة الشعبية لتحرير
إرتريا. وسواء كان عن ذلك طريق الحظ والصدفة، ولأنني أيضاً أمتلك عقلاً استقصائيًا وقدرة
نقدية بالفطرة، تمكنت من الافلات من فخ هذ المجموعات التي استخدمت كمغفلين نافعين
والترويج لوجهة نظر الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا وبدأتُ في التشكيك في هذه الصورة المتجانسة
التي حرصت الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا على تقديمها في وقت مبكر من مسيرتي البحثية 
بصفتي عالماً أنثروبولوجياً في بدايات مشواره العلمي، بدأت في إعداد العمل الميداني
.لأطروحتي في أواخر الثمانينيات

في البداية كنت أرغب في دراسة تجنيد الفلاحين في جيش
التحرير وطلبت إذنًا من الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا لإجراء عمل ميداني في المناطق المحررة
حول مدينة نقفه في الساحل، وقد حصلت على الموافقة على مشروع البحثي من قبل الجبهة
الشعبية في 1990 م بدأت الاستعداد للتحضير للدراسة الميدانية، ولكن نتيجة للتطورات العسكرية
في تلك الفترة لم يسمح لي بالدخول الى إرتريا إلا بعد سقوط أسمرا وهذه اعتبرها نعمة غير
ظاهرة كوني أول باحث دولي يدخل إرتريا المحررة في أغسطس 1991 م عندما كانت الجبهه
الشعبية مشغوله بالسيطرة على كل حدود إرتريا إدارياً وتكوين حكومة إرترية في أسمرا. وهكذا
استطعت أن أبدا عملي الميداني كباحث من دولة صديقة دون مرافق يتحكم في تحركاتي وبعيداً
.عن الرقابة على ما اقوم به

 النعمة الأخرى أني لم أذهب كما كان مخططاً له في البداية إلى
المناطق المحررة في الشمال الذى كانت تسيطر عليها الجبهة الشعبية منذ سنين ، ولكن توجهت
إلى قريه صغيره في ريف أكلو قزاي والتي تحررت في مطلع عام 1991 م. وهى المناطق التي ينحدر
منها العديد من مقاتلي جبهه التحرير الإرترية الذين ينتمون الى قرى هذا الإقليم من المرتفعات،
هذه المناطق ولمدة طويله كان تسيطر عليها قوات الدرق ولكن ليلاً تدخل قوات الجبهه الشعبية
إلى القرى مكونة حكومة ظل وهذا ما جعل سكان القري تحت ضغط كبير من قبل الطرفيين هذا
.فضلاً عن أجواء الحرب والغموض الذى ينتاب حياتهم ومصيرهم

وبما انني لم يسبق لي أى ارتباط بالنضال الإرتري أو الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا، ولهذا
فإن دوافعي للبحث كانت أكاديمية على المستوى النظري، ولأن الجبهة الشعبية لم تُعيّن لي
مرافقاً متحكماً في مسار تحركاتي ونشاطاتي كما هو معهود في السابق، فقد استعنت بشاب
مستقل منفتح العقل من سكان أسمرا كمساعد لي في بحثي، وبالتالي تمكنت بصورة سريعه من
الوصول الى وجهات النظر والتي قلما تظهر للعلن وتنتقد الجبهه الشعبية لتحرير إرتريا وتقدم
منظور سردي مخلتف عما تحاول الجبهة الشعبية تسويقه باعتباره وجهة النظر الصحيحة
والوحيدة. وفي هذا أعتقد أنني أول باحث دولي يكتب عن الجبهه الشعبية ونهجها في التجنيد
الإجبارى في القرى بالإضافه إلى فرقة الجبهة الشعبية المكلفة بالإغتيالات لهؤلاء الذين أجبرتهم
السلطات الاثيوبية للتعاون معها. وقضيا التجنيد القسري والاغتيالات هما القضيتان التي
.ساهمتا في ترويع أهل القرى في تلك المنطقة

أيضاً تأثر بحثي في مراحله الأولى بالملاحظات الميدانية خلال الفترة الإنتقاليه من
1991 م والي 1993 م خاصة حمله التطهير التي شهدتها مدينة أسمرا استعداداً للاحتفال
بالاستقلال في 24 مايو 1992 م. حيث تم تجميع المتسولين والمشردين في العاصمة أسمرا
وترحيلهم عبر شاحنات ورميهم في المنخفضات الغربية حتى لا يشوهوا صورة المدينة وطريقة إدارة
الجبهة الشعبية لها عند زيارة الضيوف الأجانب إلى أسمرا لحضور الاحتفالات بعيد الاستقلال ، أو
ربما خوفاً من القيام بمظاهرات تجسيدية للإعدامات خارج القانون لطائفة جهوفا في اسمرا
خريف 1992 م، حيث تم إعتقال جماعة جهوفا الذين رفضوا التسجيل للاستفتاء بسبب
.معتقداتهم الدينية وهو ما قاد الى اعتقال أول فوج من هذه الجماعة

كنت شاهداً ايضاً للتغيرات السريعة الهادفة الى )تغرنة( المجتمع الإرتري بعد الاستقلال
خلال زيارتي الأولى لبارنتو في المنخفضات الغربية الإرترية في أكتوبر 1991 م، كانت بارنتو قرية
تابعة لقومية الكوناما، وكان التأثير والملامح الإسلامية واضحة في كافة أنحاء البلدة، لكن بعد
بضع سنوات وفي ظل إدارة المسؤولون الناطقين بالتغرنية للمدينة والتدفق الهائل لسكان المرتفعات
المسيحيين، تغيرت ملامح المدينة بشكل جذري. ايضاً كنت محظوظاً بأنني تطوعت للسفر في
جميع أنحاء اقليم دنكاليا في ربيع عام 1993 م كجزء من بعثة مراقبة تابعة للأمم المتحدة لمراقبة
سير علميات الاستفتاء على الاستقلال ومعرفة كيف يُنظر إليه من قبل العفر الإرتريين، وقد
شاهدت الحصار المفروض على العفر من قبل الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا والرقابة الصارمة على
عملية الاستفتاء في جميع أنحاء البلاد وكان هذا كاشفاً بالنسبة لي عن طبيعه العلاقة بين
الشعب العفري والجبهة الشعبية في الماضي وكان أيضاً بمثابة مؤشر على ما سيأتي في إرتريا

كنت محظوظًا أيضًا لأنني التقيت في وقت مبكر بقيادات إرترية تحمل سرديات وتفسيرات
مختلفة عن الرواية الرسمية، وقد أسهمت في تكوين فهمي للمجتمع والثقافات الإرترية بشكل
مختلف. أحد أبرز هذه القيادات هو الدكتور ألكسندر ناتي، كبير علماء الأنثروبولوجيا الإرتري
والذي لفت انتباهي إلى شعب الكوناما وثقافات المنخفضات الإرترية وعلاقتهم التاريخية بسكان
المرتفعات. كان ألكسندر هو من ابتدع مصطلح "ديمقراطية الرقص للجبهة الشعبية لتحرير
إرتريا". ألكسندر في حديثه معي خلال فترة إصلاح الحكومات المحلية في منتصف التسعينيات
وصف كيف أن ثقافات الأقليات في إريتريا يتم التحكم فيها وتقديمها على أنها شيء مختلف
شاذ بغرض جلب الاثارة ويسمح لهم بالرقص فقط في المعارض الثقافية لإدهاش الشخصيات
.الزائرة، لكن لم ليس لهم رأي في إدارة وتنفيذ السياسات في منطقتهم ناهيك عن الدولة ككل

أيضاً التقيت بالدكتور طه محمد نور، العضو المؤسس لجبهة التحرير الإرترية والعضو في لجنة
الاستفتاء ومفوضية الدستور فيما بعد في أسمرا في أوائل التسعينيات وقدم سرديات وتفسيرات
مختلفة عن الرواية الرسمية لحاضر الوضع في إرتريا وماضيها (طه اعتقل لاحقًا من قبل النظام
(عام 2005 م وظل في السجن في ظروف مروعة حتى وفاته بالسجن عام 2008 م
الجبهة الشعبية للديمقراطية والعدالة والحكومة الإرترية وبدلاً من تشجيع المعرفة
وتسهيل الأبحاث فإنها تقوم بتضييق الخناق على الفكر الحر وتحظر البحوث المستقلة. والمفارقة أن
إرتريا اليوم تحكمها حركة الاستقلال الوحيدة في العالم والتي بدلاً من إعطاء الأولوية للجامعة
الوطنية كرمز للتحرر والاستقلال، قامت بإغلاق الجامعة الوطنية وعلمت على تفكيك البيئة
البحثية الوحيدة في البلاد. إن الشائع في ثقافة الجبهة الشعبية هو التقليل من قيمة المعرفة
الأكاديمية والحط من شأنها باعتبارها شيئًا أقل أهمية من تجارب "الحياة الواقعية" في ميادين

 بالتأكيد أن الخبرات والمعارف المكتسبة خلال حرب التحرير وما بعدها قيّمة للغاية ويجب
الاستفادة منها في تنمية البلاد، ولكن هذا لا يعني بالضرورة أن تحل الخبرات والمعرفة التي تم
الحصول عليها من خلال مرحلة الكفاح المسلح محل المعرفة الاكاديمية والأبحاث التجريبية
كما نرى في إرتريا اليوم. الاعتقاد بأن "الخبرات القتالية " تتفوق على الدكتوراه في الاقتصاد
والقانون في مشروع البناء الوطني وبناء دولة مسالمة ومزدهرة تكشف الكثير من الكيفية التي قادت
في نهاية المطاف بأن تتحول ثقافة الجبهة الشعبية المُعتدة بذاتها إلى عقلية متكلسة ومعيقة عفا
.عليها الزمن لتكون حجر عثرة في طريق تنمية إرتريا

الدكتور محمد خير عمر من خلال كتابه "ديناميكيات حلم أفريقي لم يكتمل" قدم
تفسيراً وسرداً للتاريخ الإرتري والثقافات المتعددة لمرحلة الكفاح المسلح والمجتمع الارتري المعاصر
بشكل تحدى فيه السردية المطروحة من قبل الجبهة الشعبية لتحرير إرتريا سابقاً والجبهة الشعبية
للديمقراطية والعدالة الحالية ، والدكتور محمد خير وهو مفكر وناشط إرتري متعدد اللغات
ومن خلال هذه المهارة تمكن من الوصول ومن ثم استخدام المصادر المكتوبة باللغة العربية واللغات
المحلية بالإضافة إلى رجوعه الأعمال المشهورة المنشورة باللغة الإنجليزية وهو ما ساعده في تقديم
سردية مختلفة للاحداث التاريخية أعاد فيه تسليط الضوء على ما تم تهميشه من خلال الاعتماد
.على المصادر التي تم إغفالها أو تجاهلها

الدكتور محمد خير عمر عمل على جمع معلومات من
مصادر شفاهية لا تزال على قيد الحياة، وقد تم تعزيز وإثراء ذلك بالرجوع الى الوثائق التي
بحوزة الموثق الألماني كنتر شرودر الذي فتح أرشيفه الكبير من المقابلات والوثائق عن مرحلة
الكفاح المسلح في إرتريا لمصلحة هذا الكتاب. وعليه فإن الدكتور محمد خير عمر استطاع تجميع
حصاد مصادر مختلفه لإعادة تفسير تاريخ وطنه ومجتمعه، وبهذا يكون قد ساهم في تفكيك
السردية المهيمنة والمفروضة عن طريق نظام الجبهه الشعبية للديمقراطية والعدالة خاصةً فيما
يتعلق بالتعمق والتوصيف الدقيق لثقافة مجتمع المنخفضات الارترية والتاريخ وكذلك الوصف
التفصيلي للعلميات التى سبقت وأدت في نهاية المطاف إلى حرب التحرير وتفجير الكفاح المسلح
بواسطة القائد حامد إدريس عواتي وقبل ذلك تأسيس حركة تحرير إرتريا ثم لاحقاً التطورات
الكبيرة التى شهدتها مسيرة الكفاح المسلح بقيادة جبهة التحرير الإرترية. هذه المعلومات القيمة
والدقيقة مهمة لخلق التوازان لثقافة المرتفعات المهمينة في تمثيل الدولة الإرترية وتحدى الاساطير
.حول دور الجبهة الشعبية في بدء الكفاح المسلح وميلاد الوطنية الإرترية

وهنا لابد من التأكيد أن الأمر لا يتعلق بأى من الروايات هي الصحيحة في سرد التاريخ
وإنما النقطه المهمة هي ان التاريخ والثقافات والسياسات في إرتريا كما في أى دولة أخرى يستحق
أن يتم فهمه وتحليله وتفسيره بشكل جمعي حيث لا يوجد سرد صحيح واحد بل بالعكس هناك
عدة تفسيرات وفهم وتجارب من خلالها يمكن معرفة إرتريا وماذا تتضمن ومكونات مجتمعها وأين
تتجه في المستقبل. وكلما تم الاسراع في السماح لمختلف الباحثين بالبحث والتحليل من أجل
الإسهام في تفسير التاريخ والثقافات العريقه في داخل إرتريا فإن ذلك سيكون الأفضل لصالح إنتاج
المعارف الإرترية وفي النهاية الاسهام في التنمية الاجتماعية والاقتصادية والسياسية للمجتمع

لقد أثبت الدكتور محمد خير عمر تفانيه وإخلاصه في حفظ المعرفه والمعلومات عن
التاريخ والثقافه الإرتريه وعمل على تجميع وثائق في كل الجوانب بما يفوق جهد الجهات
الرسمية المسؤوله في أسمرا، وهذا جاء نتاج تسخير الدكتور محمد خير للكثير من وقته في توثيق
وحفظ المعلومات والوثائق التي تخص التاريخ والثقافه الإرتريه، إن جهوده وهمته في تطوير
مخزون معلوماتي يمد المكتبة الإرتريه يجب أن تكون محل تقدير من الجميع.
إن كافة الارتريين من المهنيين والنشطاء يحتاجون اليوم أكثر من أى وقت مضى إلى
وضع أيديهم سوياً وتوحيد جهودهم لتحديد وجمع وحفظ كل الوثائق المكتوبه والبيانات
المقابلات والإفادات عن التاريخ الإرتري القديم والمعاصر حتى تكون متاحة، أملين أن تكون مثل هذه
الجهود محل تقدير من الدولة الإرترية في القريب العاجل ويكون هنالك مسؤولين في التعليم
العالي والبحوث في إرتريا يعملون على إعادة نقل هذه المواد الى حيث يفترض أن تكون، أي الى
.مكتبة حية وفاعلة في جامعة أسمرا
. ...............................................................................................